جیاکاری و توندوتیژی خێزانی لەسەر بنەمای جێندەری

Ilustrasi-Hak-Perempuan-dan-Anak-1280x720

یەکسانی جێندەری و تواناسازی ژن یەکێکە لە هەشتەمین ئامانجی هەزارەیی گەشپێدانی  نەتەوەیەکگرتووەکان بۆ ئەوەی ژن دەسەڵاتی پێبدرێت و توانای بڕیاردانی هەبێت لەسەرجەم کایەکانی ژیاندا، هەروەها دادەنرێت بە یەکێک لە ئامرازە گرنگەکان بۆ پێشکەوتنی دانیشتوان و چاکسازی لە هەلی ژیان و بەدەستهێنانی گەشەسەندنی ئابووری لە وڵاتانی داهات نزم و مامناوەنددا.

دڵخواز عەبدوللە حسین، ئەندامی ئەنجومەنی باڵای کاروباری خانمان و سەرۆکی لیژنەی یاسایی  ئەنجومەنەکە لەسەر پرسی توندوتیژی خێزانیدا بە (چاوی خەڵک)ی وت “توندوتیژی خێزانی لەسەر بنەمای جێندەر لە خێزاندا لە٢٠١١دا بە یاسا ڕێکخراوە بەناوی یاسای بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی خێزانی، لەو یاسایەدا هەموو جۆرەکانی توندوتیژی و جۆری سزاکەی ناسانێندراوە بۆ ئەو کەسانەی کە ئەنجامدەری تاوانەکانن. بەڵام لێرە یاساکە چەند کەلێنێکی تێدایە چونکە لە میانەی داڕشتنی یاساکەدا کەسانی تایبەتمەند و پسپۆر بانگهێشت نەکراوە.”

بۆ چارسەرکردنی ئەو گرفتەش نجومەنەکە چەند جارێک پێشنیاریان پێشکەش بە پەرلەمان و  کەناڵەکانی دیکەی پەیوەندیدار کردوە بۆ ئەوەی یاساکە هەموار بکرێتەوە، بەڵام تائێستا وەک خۆیان ئاماژەی پێدەکەن داواکەیان بەهەند وەرنەگیراوە و یاساکە وەک خۆی ماوەتەوە.

“یەکێک لەو گۆڕانکاریانەی ڕوویداوە بڕگەی شایەتیدانی ژن بووە لە دادگای باری کەسێتی، پێشتر پێویستی بە دوو ژن هەبووە بۆ شایتیدان، بەڵام ئێستا بەبێ هیچ گرفتێک یەک ژن لە دادگاکاندا شایەتی لێوەردەگیرێت، کەئەم یاساییە لە ٢٠١٦ەوە جێگیر کراوە و کاری پێدەکرێت.” دڵخواز وات وت.

 

زۆرجار ستاف و کارمەند بۆ کارکردن لە شێڵتەرەکان دەست ناکەوێت، بەهۆی ناوبانگی کۆمەڵایەتی شێڵتەرەکان لە هەندێ لە ناوچەکانی هەرێمی کوردستان زۆرێک لە کارمەندەکان ئارەزووی کارکردن لەو شوێنانە ناکەن

 

یەکێک لەو بڕگانەی یاسای بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی جەختی لەسەر دەکاتەوە ئەوەیە پێویستە ڕزگاربووانی توندونیژی ئەو مافەیان هەبێت دەستیان بگات بە شێڵتەرەکان و بەسەرجەم خزمەت گوزارییەکان بۆ پاراستنی ژیانیان، لە هەماکاتدا وەزارەتی کاروکارباری کۆمەڵایەتی لە هەرێمی کوردستان ئەرکی چاودێری شێڵتەرەکانی لە ئەستۆدایە.

تانیا جمال غەریب، بەرپرسی هۆبەی جێندەر لەوەزارەتی کارو کاروباری کۆمەڵایەتی بۆ ئەو مەبەستە بە (چاوی خەڵک)ی وت “هاتنی کۆرۆنا هاتنی گرفت بوو بۆ ژنان و گەشتنیان بە بەڕێوبەرایەتییەکانی توندوتیژی و بەو هۆیەشەوە کۆکردنەوەی ئامارەکان وەک خۆی نەبووە. وە گرفتێکی تری ئەو وەزارتە پێویستی بەکردنەوەی شێڵتەری زیاترە بۆ زۆرێک لە ناوچەکان هەرێمی کوردستان، و دابینکردنی بودجەیەک بۆ ئەوەی شێڵتەرەکان ٢٤ کاتژمێر واڵابکرێن بۆ داڵدەدانی ژنان بە هەموو پارێزراوییەکەوە.”

هەروەها وتیشی”زۆرجار ستاف و کارمەند بۆ کارکردن لە شێڵتەرەکان دەست ناکەوێت، بەهۆی ناوبانگی کۆمەڵایەتی شێڵتەرەکان لە هەندێ لە ناوچەکانی هەرێمی کوردستان زۆرێک لە کارمەندەکان ئارەزووی کارکردن لەو شوێنانە ناکەن.”

تانیا جەمال، لەو بڕوایەدایە ئەوەی ئێستا توندوتیژی زەق کردۆتەوە لەناو خێزانی کوردیدا و برەوی  پێداوە لە هەندێ باردا بوونی کاریگەری میدیا و سۆشیال میدیایە، سەرەڕای بوونی قەیرانەکانی  دارایی و ئابووری و بڵابووونەوی ڤایرۆسی کۆرۆنا، لەهەمان کاتدا ئاماژە بەوەش دەکات بە ئاکتیڤ نەکردنی یاساکانی بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی خێزانی.

هەر لە لێدوانەکەیدا تانیا جمال بە پەیامنێرەکەی (چاوی خەڵک)ی وت”نەبوونی ژن لە  ناوەندەکانی بڕیاردان کاریگەی زۆری گەورەی هەبوو لەسەر فراوانبوونی کەلێنی جێندەری،  بۆ نمونە لە وەزارەتی کارو کاروباری کۆمەڵایەتی تەنیا پۆستی وەزیر بۆ ژن داندراوە و سەرجەم  پۆستی بەرێوەبەرایەتیە گشتەیەکان بۆ پیاوە، ئەگەر بێتو  ژن لە هەر پۆستێکدا هەبێت لە دامەزراوەکانی حکومەتی هەرێمی کوردستان، ئەوا زۆرێکیان لەلایەن کاربەدەستانی پیاوە هەڵبژیروان و دەبێت وەک ڕۆبۆت لە چوارچێوەی پلانی ئەواندا دەرنەچێت،  زۆرجاریش لە دانانی پۆستەکان بۆ ژنان گرنگی بە چەندایەتی دەدەرێت نەک کواڵیتی کارەکانیان.”

پەپێی بڵاوکردنەوەی ئامارەکانی  بەڕێوەبەرایەتی گشتی بەرنگابوونەوەی توندوتیژی دژی ژنان ، ڕێژەکانی توندوتیژی لەماوەی بڵاوبونەوەی کۆرۆناو کەرنتینەبوونی هاوڵاتیان لەئەمساڵدا کەمی کردووە، بەتایبەت ڕێژەی کوشتنی ژنان بەپلەی یەکەم دێت کە کەمی کردووە، پاشان خۆکوشتن بەپلەی دووەم  و دەستدرێژی سێکسی وتۆمارکردنی سکاڵا بەپلەی سێیەم و چوارم دێت، ڕێژەکانی   خۆسوتاندن بە پلەی پێنجەم دێت بە  بەراورد بە ئاماری شەش مانگی ساڵی ٢٠١٩دا.

 

جياوازی ئامارەکانی (٦) مانگی ساڵی (٢٠٢٠) بە بەرراورد بە ئامارەکانی (٦) مانگی ساڵی (٢٠١٩).
ساڵ كوشتن خۆكوشتن خۆسوتاندن سكاڵا دەستدرێژی سێکسی
٢٠١٩ ٢٢ ٣٢ ٥٨ ٤٩٧٢ ٤٧
٢٠٢٠2 ٣ ١٣ ٢٦ ٣٧٦٩ ٣٥
جیاوازی ١٩ ١٩ ٣٢ ١٢٠٣ ١٢

 

هێمن عبدا القادر، بەرپرسی سەنتەری ڕاوێژکاری لە بەڕێوەبەرایەتی بەرەنگابوونەوەی توندوتیژی دژی ژنان لە سلێمانی سەبارەت بە بڵاوبونەوەی ئامارەکانی بەڕێوەبەرایەتی گشتی بەرنگاربوونەی توندوتیژی وتی”ڕاستە ئامارەکان ئاماژە دەکەن بەوەی ڕێژەی توندوتیژی دژی ژنان لە ماوەی کەرەنتینەبوونی هاوڵاتیان کەمی کردووە بەتایبەتی لە تۆمارکردنی سکاڵاکان، بەڵام تائێستا نازانرێت هۆکارەکان لەپشت نزمبووەنەوەی ئەم ڕێژەیە چییە، پێویستە توێژینەوەیەکی مەیدانی بۆ دەستکەوتنی هۆکار و دەرئەنجامەکان تایبەت بەم ڕێژەیە ئەنجام بدرێت.

 

هەندێکجار لەلایەن لیژنەی ئاشتەوایی ئەو ژن و کچانەی لەلای ئێمەن و دەگەڕێنەوە بۆ ناو خێزانەکانیان، بۆدڵنیابوون لە ئارامی و ئاسایشی ئەم ژنانەش تەنیا لە ڕێگەی هێڵی تەلەفونەوە تیمەکانیان دەتوانن هەواڵیان بپرسن

هیڵی گەرمی ١١٩کە هێڵێکی ئاکتیڤە و بەردەوام لە میدیا و سۆشیال میدیاکاندا ڕیکلامی بۆ دەکرێت یەکێکە لە خزمەت گوزارییەکانی بەڕێوەبەرایەتی بەرەنگابوونەوەی توندوتیژی دژی ژنان لە سلێمانی.

هێمن عبدا القادر  لەم بارەیەوە بە (چاوی خەڵک)ی وت” ڕۆژانە لەلایەن ژنانەوە پەیوەندی دەکرێت بەم هێڵەوە، هەندێکیان داوای پێدانی زانیاری دەکەن لەسەر چۆنێتی تۆمارکردنی سکاڵا و هەندێکی تریان داوای ڕاوێژکاری یاسایی و دەروونی دەکەن، ئێمەش لەرێگەی تیمی تایبەتەوە خزمەت گوزارییەکانیان پێشکەش دەکەین.”

“ئەو سکاڵایانەی دێنە لای ئێمەش ڕەوانەی دادگا دەکرێت، ئەگەر ژنەکە توندوتیژی جەستەیی بەرامبەر ئەنجام درابوو ئەوا هاوپێچی ڕاپۆرتی پزیشکی بۆ دەکرێت. هەندێکجار لەلایەن لیژنەی ئاشتەوایی ئەو ژن و کچانەی لەلای ئێمەن و دەگەڕێنەوە بۆ ناو خێزانەکانیان، بۆ دڵنیابوون لە ئارامی و ئاسایشی ئەم ژنانەش تەنیا لە ڕێگەی هێڵی تەلەفونەوە تیمەکانیان دەتوانن هەواڵیان بپرسن.” بەرپرسی سەنتەری ڕاوێژکاری لە بەڕێوەبەرایەتی بەرنگابوونەوەی توندوتیژی دژی ژنان لە سلێمانی وای وت.

زۆرێک لە کەیسەکانی توندوتیژی کە پەیوەندی بە ناوزڕاندنەوە هەیە لەناو کۆمەڵگادا زۆرجار لە بەڕێوەبەرایەتی بەرەنگابوونەوەی توندوتیژی دژی ژنان لە سلێمانی بەنهێنی چارەسەر دەکرێت و دەزگا فەرمییەکان و ڕاگەیاندنەکان لە دەرئەنجامەکانی ئاگادار ناکرێتەوە و بەدواداچونەکان بۆ ئەو کەیسانە ئاشکرا ناکرێت.

سەبارەت بە نزمبوونەوەی ئاستی توندوتیژییەکانی دژی ژنان لە پارێزگای هەڵەبجە، گوڵستان ئەحمەد بەرپرسی نوسینگەی مافی مرۆڤ لە پارێزگای هەڵەبجە، بە (چاوی خەڵک)ی وت “ڕێژەی  تۆمارکردنی سکاڵاکان لە پارێزگای هەڵەبجە لەنوسینگەکەمان لەکاتی سەرهەڵدانی کۆرونا ڕووی لە زیادبوون کردووە بەبەراورد بەپێش کەرەنتینەبوونی هاوڵاتیان. زۆربەی سکاڵاکانیش کێشەی خێزانییەو سەرچاوەکەشی دەگەڕێتەوە بۆ بوونی ئەو قەیرانی داراییەی ڕووی لەهەرێمی کوردستان کردووە.”

گوڵستان ئەحمەد ئەوەشی وت” ژنان  لەم پارێزگایەدا کەمترین دەرفەتیان پێدەدرێت بۆئەوەی سکاڵا تۆمار بکەن، چونکە  زۆرێک لە گرفت و کێشە خێزانیەکان لە دەرەوەی دادگا چارەسەر دەکرێت یان بە (صوڵحی عەشایەری) یاخود لە ڕێگەی لیژنەکانی( فەتوا) بۆ دۆزەکانی خێزان و جیابوونەوە  کاری لەسەردەکرێت پێش ئەوەی پەناببرێتە بەر دادگا.”

هەرەوەها یەکێکیتر لە گرفتەکانی ئەو پارێزگایە نەبوونی بەرێوەبەرێتی بەرنگاربونەوەی توندوتیژی دژی ژنانە، لە کاتێکدا نزیکەی زیاتر لە ساڵێک دەبێت فەرمانی بۆ دەرچووە و تەنها بەرێوەبەری بۆ دیاریکراوە و ستاف وکارمەندی نیە.

هەر لەو بارەیەوە گوڵستان ئەحمەد ئاماژەی بە گرفتێکی دیکە دا کە ڕووبەڕووی کچانی گەنج لەو پارێزگایە دەبێتەوە نەبوونی هەلی کارە، زۆر کچ کاریان هەبووە ئێستا بەهۆی کۆرۆناوە بێکاربوون و  هیچ قەربووەیەکیان بۆ نەکراوەتەوە.

 

کەیسی سوتانی ژن هەبووە بەپێی بەڵگەکان سوتانەکەی بەئەنقەست بووە، بەڵام لەکاتی وەرگرتنی ئیفادە نکۆڵی کردووە و پاساوی هێناوەتەوە کە هۆکاری تەکنیکی  لە ماڵەکەیدا سەرچاوە بووە بۆ سوتاندنی

 

تەنیا شوێن لە پارێزگای هەڵەبجە کە بەدواداچوون بۆ ئەنجامدانی توندوتیژیەکان دەکات بەڕێوەبەرێتی پۆلیسی هەڵەبجەیە.

مولازم بەرزان عوسمان، وتەبێژی بەڕێوەبەرێتی پۆلیسی هەڵەبجە لەم بارەیەوە دەڵێت “شیوازەکانی توندوتیژی لەم پارێزگایە دژی ژنان لە جۆری لێدان و شەڕکردن و پەلاماردانە، سەرچاوەی زۆرێک لە توندوتیژیەکانیش پەیوەندی بەقەیرانی ئابووری و خراپ بەکارهێنانی تەکنەلۆژیایە، بەشێکی زۆرکەمی پەیوەندی بە نایەکسانی جێندەرییەوە هەیە لەناو خێزان و کۆمەڵگادا، لەهەندێک بارودۆخدا ژنان ڕووبەڕووی توندوتیژی وەک لێدانی جەستەیی  دەبنەوە و سکاڵاش تۆمار ناکەن، هۆکارەکەئەوەش زاڵبوونی کلتووری کۆمەڵایەتییە لەناوچەکەدا.”

“کەیسی سوتانی ژن هەبووە بەپێی بەڵگەکان سوتانەکەی بەئەنقەست بووە، بەڵام لەکاتی وەرگرتنی ئیفادە نکۆڵی کردووە و پاساوی هێناوەتەوە کە هۆکاری تەکنیکی لە ماڵەکەیدا سەرچاوە بووە بۆ سوتاندنی.” وتەبێژی بەڕیوەبەرێتی پۆلیسی هەڵەبجە وای وت

ئامارەکانی توندوتیژی دژ بەژنان لە ماوەی شەش مانگی سەرەتای  ٢٠٢٠  لە بەڕیوەبەرێتی  پۆلیسی  هەڵەبجە  ٢٩ حاڵەتی توندوتیژی بووە ، کەتێیدا یەک مردن بەهۆی سوتانەوە بووە، بەپێی لێدوانی وتەبێژی پۆلیسی ئەو پارێزگایە، ئەو رێژەیە بە بەراوردکردن لەگەڵ ماوەی پێش بڵاوبونەوەی ڤایرۆسی  کۆرۆنا  ئاستەکەی نزم بۆتەوە. بەتایبەت ئەو گرفتانەی ڕووبەڕوی  ژنانی ئەو پارێزگایە دەبێتەوە.

بۆ زانینی  هەنگاوەکانی وەزارەتی پەروەردە تایبەت بە چەمکی جێندەر و کاریگەریەکانی لەسەر کەمکردنەوەی توندەتیژیەکانی خێزان، تەرزە جاف بەرپرسی هۆبەی جێندەر لەوەزارەتی پەروەردە   بە (چاوی خەڵک)ی وت” وەک وەزارەتی پەروەردە پرۆژەی ستراتیژی درێژخاییەن هەیە  بۆ گەشەپێدانی چەمکی جێندەر لەڕێگەی گۆڕانکاری لە پرۆگرامەکانی خوێندن و ئامادەکردنی مامۆستایان و ڕێنمایکارانی دەروونی بۆ زیاتر تێگەیشتن لە چەمکی جێندەر، ئەمەش بەکردنەوەی خول بۆ ئەوەی بتوانن پیادەی یەکسانی جێندەری بکەن لەمامەڵەو ڕەفتارەکانیادا لەگەڵ خوێندکاران و شیوازی وانەوتنەوەیاندا.”

تایبەت بە ڕۆڵی ژن لە ناوەندکانی بڕیاردان و بەدیهێنان یەکسانی جێندەری لە وەزارەتی پەروەردە ،  لە کۆی دوانزە بەرێوەبەرایەتی گشتی وەزارەتی پەروەردە تەنها یەک بەڕێوەبەرایەتی گشتی لەلایەن ژنەوە بەڕێوەدەبرێت، ئەوەش کاریگەری هەیە لەسەر بەشداری ژن لە پرۆسەی بڕیاردان لەو وەزارەتدا.

لە ئاستی خوێندنی باڵا و هەوڵەکان بۆ برەودان بەچەمکی جێندەر هەتاو حەمە ساڵح  مامۆستای زانکۆی هەڵەبجە و بەرپرس لە بەرێوەبەرێتی سەنتەری جێندەرناسی لە زانکۆی هەڵەبجە باس لەوەدەکات “ئامانجی سەرەکی کردنەوەی ئەم بەشە لەسەرجەم زانکۆکانی هەڵەبجە بۆ بڵاوکردنەوەی ڕۆشنبیری جێندەری و مافەکانی ژنە لە نێو مامۆستایانی زانکۆو فێرخوزان و سەرجەم کۆمەڵگای کوردی لەڕێگەی ئەنجامدانی ۆورکشۆپ و کۆنفرانسەکانەوەیە، لەپلانی کاریشدایە کار لە دانانی میکانیزمەکان بۆ هاوسەنگی کارگێڕی لە بواری جێندەر لە سەرجەم دامودەزگاکانی حکومەتی هەرێمی کوردستاندا بکەین، بەهۆی ئەوەی تائێستا لە ١٠%  ژن بوونیان هەیە لە پۆستی کارگێڕی  و ناوەندەکانی بڕیاردان لە عێراق و هەرێمی کوردستاندا .”

وە یەکێک لە ڕێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی کەکاردەکات بۆ بەدیهێنانی یەکسانی جێندەری ڕێکخراوەی خەڵک بۆ  گەشەپێدان (PDO) ە، ڕۆژە حەسەن، وەک بەڕێوەبەری پڕۆژە لە رێکخراوەکە ئەوەی خستەڕوو  “کاری سەرەکی لە پرۆژەکانماندا فراوانکردنی مەودای بەشداری سیاسی ژنان و گەنجانە لەکۆمەڵگای کوردیدا، بۆ ئەوەی ژنان کارا بکرێن لە بەشداریکردنی سیاسی و کاریگەریان هەبێت لەپرۆسەی بڕیارداندا، ئەمەش یەکێکە لەو پرۆژە ستراتیژی درێژخایەنەکانی رێکخراوەکەمان کە ئامانج لێی بەدیهێنانی یەکسانی جێندەرییە لەهەرێمی کوردستان، ئەویش لەڕێگەی وشیارکردنەوەی ژنان بۆ ئەوەی کەلێنی نایەکسانی جێندەری بڕبکرێتەوە.

 

 

 

چاوی خەڵک/ تایبەت

 

 

 

 

 

 

 

Leave a comment