توندوتیژی و وێناكردنی ئافره‌ت له‌ راگه‌یاندنی كوردیدا

67439752_2332559606820987_8681003562420928512_n
پ.ی.د. ئاريانا ئيبراهيم
راگەیاندن ئامرازی هەرە سەرەكییە بۆ وەرگرتنی زانیارییەكان بەگشتی، رۆڵێكی گەورە دەبینی لە هۆشیار كردنەوەی كۆمەڵگا و بەردەوامبوونی لە بەرهەمهێنان و بلاوكردنەوەی زانین و زانیارییەكان بە چەمكە فراوانەكەی بەگشتی. بەشێوەیەك ئەو هێمایانەی كە هەڵگری واتایەكی ئاماژەدارین هاوكاری لە پێَكهێنانی وێنە و بیركردنەوەكانی خەڵك لە گشت بوارەكانی ژیان. هەروەها هاوكاری لە پێكهێنانی تێگەیشتنە گشتیەكان بۆ بابەتەكان و دروستكردنی رای گشتی لەسەر پرسە هەنۆكییەكان لەلایەك و بەهێزكردنی پەیوەندییە كۆمەلایەتییەكان لەلایەكی تر بۆ وەرگرتنی بریاری چارەنووسساز لە كاتی پێویست.
ئه‌گه‌ر بێنه‌ سه‌ر چەمكی توندوتیژی لە دژی ئافرەتان، توندوتیژی كە هەموو جۆرە زەبر و زەنگێكی لە بەكارهێنانی هێز دەگرێتەوە، بە بەرچاوخستنی هەموو ئەو توندوتیژیانە و دابونەریتە دواكەوتووانەی كۆمەلایەتی، بریتیە لەو (ڕەفتارەیە یان ئەو كارە ئاراستەكراوەی ئافرەت بەگشتی ئەگەر ژن بێت یاخود دایك یا خوشك یان كچ بێت، بە جۆرێك توندوتیژییەك لە بەرامبەریدا ئەنجام بدرێت كە لە گشت جولانەوە و هەڵسوكەوت و رەفتار و مامەڵەیەكی توندی رەگەزی بەرامبەردا دەردەكەوێت). ئەمەش بەپێی پلەی جیاواز لە جیاكاری رەگەزی و چەوسانەوە و دوژمنكاری سەرچاوەدەگرێت، لە ئاكامی ئەو پەیوەندیانەی نێوان ئافرەت و پیاو لەنێو خێزانەكەدا یاخود لەنێو كۆمەڵگادا لەسەر هێزی نایەكسانی نێوانیان دامەزراوە، ئەمەش بەهۆی دەستبەسەراگرتنی سیستەمی باوكسالاری لە كۆمەڵگادا بە هەموو ئامێرەكانی ئابووری و كۆمەڵایەتی و رۆشنبیری و سیاسی.
شێوەكانی توندوتیژیش لە دژی ئافرەتان بەگشتی چه‌ند جۆرێكن: (توندوتیژی لە نێو خێزاندا (العنف الاسری). توندوتیژی لەنێو كۆمەڵگادا (شوێنی كار، قوتابخانە). توندوتیژی سیاسی (مافی دەربرینی رای سیاسی و دەنگدان و گەیشتن بە شوێنی بریاردان). توندوتیژی دەسەلاتی بالا (دانانی ئەو یاسایانەی كە هانی توندوتیژی دەدەن لە دژی ئافرەتان). توندوتیژی لەژێر چاودێری دەوڵەت ( دەزگا سەربازییەكان و بەندیخانەكان). هۆكارەكانی ئه‌م توندوتیژیانه‌ی دژی ئافرەتان زۆرن وه‌ك:
1- هۆكاری پەروەردەیی.
2- هۆكاری رۆشنبیری.
3- هۆكاری ئابووری.
4- هۆكاری كۆمەلایەتی.
5- هۆكاری ئایینی.
6- هەندێجار ئافرەت خۆی دەبێتە هۆكار.
سەرهەڵدانی دیاردەی توندوتیژیش وه‌ك ئاشكرایه‌ كه‌ توندتیژی دیاردەیەكی كۆمەڵایەتی باوە و لە كۆنەوە هەبووە، كۆمەڵگا مرۆڤایەتییەكان لە سەرەتای دروستبوونی ژیانی مرۆڤایەتی پەیڕەویان كردووە و تا ئێستاش بەردەوامن، بگرە لە بچووكترین شێوە وەك سوكایەتی و گاڵتە پێكردن تا دەگاتە گەورەترین تاوان وەك كوشتن و سووتاندن. چونكە بەپێی دید و بۆچوونیان ئەم دیاردەیە چەمكی هێز و دەسەڵاتڕۆیی دەگەیەنێت، ئەمەش گەورەترین و ترسناكترێن كێشە دەهێنێتەپێش، كە بەشێوازی جیاوازو جۆراوجۆرەوە لەنێو كۆمەڵگاكاندا بەكارهێنراوە، ئەمەش بەپێی پێشكەوتن و پەرەسەندنی فیكر و رۆشنبیری تاكەكانی نێو كۆمەڵگا دەگۆرێت.
له‌ جاڕنامەی جیهانی مافی مرۆڤیش به‌مشێوه‌یه‌ باسكراوه‌: ئەو جۆرە هەڵسوكەوتانە ئازادی مرۆڤــ پیشیل دەكه‌ن و پەیڕەوكردنی ئەم جۆرە كارانە لە رووی یاساییەوە دژ بە مافی مرۆڤــ دژمێردرێن، وەكو چۆن لە جاڕنامەی مافی مرۆڤی جیهانی هاتووە بەپێ‌ ماددەی پێنجەم كە دەلێت: ((نابێت هیچ كەسێك لە ژێر زبروزەنگ و ئازاردان و مامەڵەیەكی خراپ و سزادانی توند یان نا مرۆڤانە بێت یان ئیهانەی كەرامەت بێت)).
راگەیاندنیش سەبارەت بە بابەتی توندوتیژی لە دژی ئافرەتان لە دوو رێگەوە دەتوانێت رۆڵی خۆی ببینێت ئەویش ئەوەیە:
1- رۆڵی گواستنەوەی راستییەكان وەك خۆی و راوبۆچوونە گشتییەكان لە چوارچیوەی ئیتیك و یاساكانی كاری رۆژنامەوانی.
2- رۆڵی هۆشیاری و گەشەپێدانی كارا بە ئاراستەی ئەنجامدانی گۆڕانكاری كۆمەلایەتی لە چوارچیوەی سیاسەتێكی نیشتمانی گشتيدا.
ئه‌گه‌ر بێینه‌ سه‌ر ئەركی راگەیاندن رۆڵێكى گه‌وره‌ ده‌بنێت له‌ كاراكردنی هۆشیاری، چونكه‌ له‌ كارە ئەرینیەكانی راگەیاندن: (هەواڵ گەیاندن-فێركردن-رۆشنبیركردن-كاتبەسەربردن)، ئەم كارانە دەبێتە هۆی ئەنجامدانی كاریگەریی، جۆری ئەو كاریگەریانەی كە راگەیاندن ئەنجامیان دەدات لەسەر خەڵك وەك: (1-گۆڕینی هەڵویست و ئاراستە. 2- گۆڕینی زانینەكان. 3- وروژاندنی سۆز. 4- برەوپێدانی كۆمەلایەتی. 5- جێگركردنی حاڵی واقع. 6- دووبارە دارشتنی واقع).
لەم روانگەیەشه‌وە راگەیاندنی كوردی لە خستنەرووی بابەتی توندوتیژی لە دژی ئافرەت بە دوو ئاراستە دەروات: (1- ئاراستەی واقیعی 2- ئاراستەی خەیاڵی).
• رووچوونی واقیعی له‌ بابه‌ته‌كانی: 1- راپۆرتەكان. 2- وتارەكانی راوبۆچوون. 3- فلیمی دیكومێنتەری.
• رووچوونی خەیاڵیش: له‌ زنجیرە دراماكانی تەلەفزیۆنی و فلیمە سینەماییەكان ده‌رده‌كه‌وێت.
بۆیه‌ بۆ ئەنجامدانی كاریگەریی پێویست راگەیاندن پێویسته‌ به‌مشێوه‌یه‌ كاربكات:
• رۆماڵی هەواڵی قووڵ و شیكردنەوەی بابەتەكانی تایبەت بە توندوتیژی دژی ئافرەتان.
• قوڵكردنەوە و زیادكردنی توانا و زانینەكانی رۆژنامەنووسان بۆ بەرهەمهێنانی بەرنامەی دیكۆمێنتەری تایبەت بە رەوشی ئافرەت بەگشتی و واقیعی توندوتیژی لە دژی ئافرەتان بەتایبەتی.
• گۆڕینی وێنەی هزری (الصورە النمطیە) كە لەلایەن دەزگاكانی راگەیاندن چوارچیوە كراوە بۆ وێنەی راستەقینەی ئافرەتی كارا لە نێو كۆمەڵگادا بخرێتەروو.
• دروستكردنی رای گشتی تایبەت بە پرسەكانی ئافرەت لە رێگەی ئەنجامدانی هەڵمەتێكی فراوانی راگەیاندن لەبارەی توندوتیژی دژی ئافرەتان.
بەدی هێنانی ئەم ئامانجانەش لە رێگەی:
1- دانانی ستراتیجیەتێكی راگەیاندن كە لە بەها سەنگینەكانی كۆمەڵگا سەرچاوە بگرێت، گرنگی بە ئاماری دروست و دەستنیشان كردنی جەماوەری بە پاڵپشتی كەسی شارەزا و زانا و پسپۆری تایبەت لەم بوارەدا كاربكات.
2- دیزاینكردنی ورد بۆ پەیامە بەكارهاتووەكانی راگەیاندن، وەك بەكارهێنانی شێوازەكانی باوەڕپێهێنانی ناسراو لە (ئاشكرایی و وردی و راستگۆیی)
3- دووركەوتنەوە یاخود كەمكردنەوەی ئەو بابەتانەی كە پەیامێكی شاراوەیان لەخۆگرتووە یاخود واتایەكی لەناوەخۆیان هەیە هەڵگری ئاماژەكانی توندوتیژی دژی ئافرەتان بێت.
4- راهێنانی رۆژنامەنووسان بە بابەتی مافی مرۆڤ بەگشتی و پەرەپێدانی زاراوەكانی تایبەت بەو بوارە و مافەكانی ئافرەت بە تایبەتی.
5- پشتگیری ئەو بابەتانەی كە وا باسی یەكسانی لەنێوان پیاو و ئافرەت دەكەن و زیاتر لەنێو دەزگاكانی راگەیاندندا بەرچەستەبكرێن.
6- دووركەتنەوە لەو زنجیرە دراما و فلیمە سینەماییانەی كە وێنەی ئاستنزمی ئافرەتان نمایش دەكەن یاخود بە لاوازیان نیشان دەدن.
7- هەماهەنگی و دروستكردنی پردێك لەنێوان رێكخراوە ناحكومییەكان و دەزگاكانی راگەیاندن بۆ چاودیری و بەدواداچوونی ئەو بابەتانەی كە توندوتیژی دژی ئافرەتان تێدا بەرجەستە كراوە.
لە كۆتاییدا دەكرێ بڵین راگەیاندن بە دوو ئاراستەوە دەتوانێت رۆڵی ئەرێنی خۆی ببینێت لە رۆماڵی ئەو بابەتانەی كەوا تایبەتن بە پرسی توندوتیژی لە دژی ئافرەتان ئەویش دەكرێ لە دوو خاڵی سەرەكییدا چڕبكەینەوە:
1- رۆڵی گواستنەوەی راستییەكان وەك خۆی و راوبۆچوونە گشتییەكان. لە چوارچیوەی ئیتیك و یاساكانی كاری رۆژنامەوانی.
2- رۆڵی هۆشیاركردنە و گەشەپێدانی كارا بە ئاراستەی ئەنجامدانی گۆڕانكاری كۆمەلایەتی لە چوارچیوەی سیاسەتێكی نیشتمانی گشتيدا.

Leave a comment