هانا قادر؛ میكانیزمى كارو، ڕه‌فتارى زۆرینه‌مان له‌به‌رژه‌وه‌ندى دۆزى ژندا نییه‌

hana

دیمانەساز: ئه‌ڤین ئه‌حمه‌د

ساڵانێكى زۆره‌ بزووتنه‌وه‌ى ژنان له‌هه‌رێمى كوردستان، وێراى به‌رده‌وامى وبڕینى جۆره‌ها هه‌ورازو نشێوى كۆمه‌لایه‌تى وسیاسى وئابوورى، به‌ئاڕاسته‌ى مانه‌وه ‌و جێگیربوونى مافه‌كانى ژنان له‌كۆمه‌ڵگادا، به‌ڵام هێشتا ئه‌م بزووتنه‌وه‌یه‌ جێگاى زۆرترین مشتومڕه‌ ته‌نانه‌ت له‌نێوان خودى ژنانى چالاكوان خۆشیان سه‌باره‌ت به‌چۆنییه‌تى كاركردن، ئه‌و میكانیزمانه‌ش  گیراونه‌ته‌به‌ر بۆ دۆزینه‌وه‌ى چاره‌سه‌رێكى بنه‌ڕه‌تى بۆ كێشه‌كانى ژنان له‌كۆمه‌ڵگە و له‌كۆى ئه‌و سیسته‌م وسێكته‌رانه‌ى ترى په‌یوه‌ندیداریش به‌ژیانى رۆژانه‌ى ژنانه‌وه‌.

هانا قادر ژنه‌چالاكوانى كوردى دانیشتووى وڵاتى كه‌نه‌دا، له‌چاوپێكه‌وتنێكى ماڵپه‌رى چاوى خه‌ڵك بۆ پرسه‌كانى ژنان، ده‌ڵێت” هێشتا بزووتنه‌وه‌ى ژنان به‌شێوازێكى ڕاستەقینە و ئاگاییەوە دروست نەبووە‌، هۆشیارى ژنانیش له‌ئاستێكى زۆر خراپ دایه‌” هاوكات ڕوونیشیده‌كاته‌وه ‌”کە سەیری کەناڵی کوردی دەکەم هەست بە داخ و ڕەنج بە خەساری ژنانێکی زۆر دەکەم که ساڵانێک ماندوو بوون وقوربانیاندا تاوەکو ژن مانایەکی هەبێت، وەلێ ئێستا کچی گەنج مایکێکی بەدەستەوەیە و هەر بۆ کات بەسەر بردن، وەرگرتنی بڕێک پارە، دەچێتە بەردەم پیاوەکان ودەڵێت فەرموو تەلەفۆن بۆ ژنەکەت بکەو بڵێ ئەمەوێت ژنت به سەردا بهێنم، با بزانین ژنەکەت چی دەڵێت! ئەمەی پێی دەڵێن گۆڕانکاری گوایە ژن لەسایەی دەسەڵاتی کوردیدا، ئازادترە و دەتوانێت کار بکات  وبچێتە دەرەوە، گەورەتین بێ ڕێزیە”.

دۆخی بزووتنەوەی ژنان لەکوردستان بەهەموو ئاڕاستەو ئایدیاکانەوە چۆن هەڵدەسەنگێنیت؟

هانا: بە بۆچوونی من، ئەمەی پێی دەڵێن بزووتنەوەی ژنان،  بزووتنەوەیەکی زۆر پەرتەوازەو ناهۆشیار و بێ پلانە. گرووپە جیاجیاکانی ژنان کە کۆمەڵێکی زۆر پێک دەهێنن، نە هەڵگری دیدێکی فێمێنیستانەی جدین، نە هەڵسوڕان و کارو چالاکیەکانیان قورسایی و کاریگەری وای هەیە بتوانێت گۆڕانکاری درووست بکات، هۆکارەکانیش زۆرن بە بڕوای من، لە گرنگترینیان  دابەش بوونی ژنان بەسەر حیزب و گرووپە سیاسیەکاندا، ئەمە وای لێدەکات بێدەنگ بێت و هیچی پی نەکرێت.

هۆکارێکی زۆر گرنگی دیکە ناهۆشیاری ژنانە بە فەلسەفە و ئایدیایی فێمێنیستی. ژنانێکی زۆری هەڵسووڕاو هەن کە گوایە کار بۆ ژنان دەکەن، بەڵام زۆر پیاوانە بیر دەکەنەوە، پیاوانە هەڵسوکەوت دەکەن، پیاوانەش قسەو ڕەفتار دەکەن. ژنانی ڕەخنەگرمان هەیە هەڕەشە بە بەشی نێرینەی پیاوان دەکەن! هەڵسوڕاوی ژن هەیە بچووکترین زانیاری لەسەر خەبات ومێژووی ژنانی دونیا نیە. دەیان هەڵسوڕاوی ژنانیش هەن ڕیک وەک کچە مۆدیلەکان تەنها خەریکی خۆ ئارایشت کردنن. ئەم گرووپە لە ژنان هیچیان پێ نیە تا بتوانن بیدەن بە کۆمەڵگەو بزووتنەوەی ژنان. ئەو ژنانەی کە بەڕاستی لە فێمێنیزم تێدەگەن و خۆیان ڕزگار کردووە لە هەموو مۆتەکەکانی سەر ئازادی و دەنگ هەڵبڕین و ڕەخنە گرتنیان، بەداخەوە تەنها چەند کەسێکن.

من پێم وایە بزووتنەوەی ژنان لە کوردستان تائێستا بە شێوەیەکی ڕاستەقینە بە ئاگاییەوە درووست نەبووە، ھێشتا ھۆشیاری ژنان بەھەموو چین وتوێژەکانیەوە لەئاستێکی زۆر خراپدایە و میکانیزمی کارو ڕەفتاری زۆرینەمان لەبەرژەوەندی دۆزی ژندا نیە.

تاچەند پێت وایە سیستەمی سیاسی لەهەرێمی کوردستان لە دوای راپەرین و ئازادی گەلی کوردستانەوە بە تایبەت ڕۆڵی گێڕاوە لە بەخشینی ڕۆڵیکی نوێ بە ژن لە ڕووی  کۆمەڵایەتی و سیاسی و هەروەها ئابووریشەوە،  لە کاتێکدا ئەگەر بە دواداچوون بۆ دۆخی ئێستای ژنی کورد كورد بکەین، هەندێک گۆڕانکاری ئەرێنیش بەدی دەکەین؟

هانا: کام گۆڕانکاری ئەرێنی؟ ئەو گۆڕانکاریەی ژن بە یاساو بە دنگ، ویست وئیرادەی خۆی بووە بە بەشێک لە هەموو نەهامەتیەکانی سەر ژنان خۆیان و کۆی کۆمەڵگە؟ ئەو گۆڕانکاریەیی کە ژن لە بواری سیاسەت  و نێو حیزبەکاندا بێ حیسابترینن؟ یاخوود ئەو گۆڕانکاریەی ژن لەمیدیادا هەرچی سوکایەتییە بەخۆی دەکات و پێشدەکەنێت؟

من لەم دوورەوە کە سەیری کەناڵی کوردی دەکەم هەست بە داخ و ڕەنج بە خەساری ژنانێکی زۆر دەکەم که ساڵانێک ماندوو بوون وقوربانیان دا تاوه‌كو ژن مانایەکی هەبێت، وەلێ ئێستا کچی گەنج مایکێکی بەدەستەوەیەو هەر بۆ کات بەسەر بردن و وەرگرتنی بڕێک پارە، دەچێتە بەردەم پیاوەکان ودەڵێت فەرموو تەلەفۆن بۆ ژنەکەت بکەو بڵێ ئەمەوێت ژنت به سەردا بهێنم ، با بزانین ژنەکەت چی دەڵێت!! ئەمەی پێی دەڵێن گۆڕانکاری گوایە ژن لەسایەی دەسەڵاتی کوردیدا، ئازاد ترەو دەتوانێت کار بکات  وبچێتە دەرەوە، گەورەتین بێ ڕێزیە… دایکی من 30 لەمەوبەر بەهیچ شێوەیەک ڕازی نەبوو نە باوکم و نە هیچ کەسێکی تر بە گاڵتە و سوعبەت پێی بڵێت ژنێکی تر دێتە باوەشی هاوسەرەکەت، وەلێ لە ئێستادا ژن خۆی ئەمە دەکات و لە کەناڵی گەورە و پڕبینەرەوە. من دەزانم کە ژنانێکی زۆریش هەن نایانەوێت  ژێردەستەبن و لە دیدیکی فێمینستانەوە باس لە ئازادی و مافەکانیان دەکەن و هەوڵیش بۆ ئەوە دەدەن، به‌ڵام فەزا گشتیەکە کارەساتبارە. ئەوەی من دەیبینم و تێبینی دەکەم، سەرلەبەری ژن لە کایەکاندا خزمەت بە فکری پیاوەتی و پیاو گەرایی دەکات، هەڵبەته ئەمەش یەكێکە لەئاکامی کاری حەکیمانەی دەسەڵاتی کوردی.

له‌یه‌كێك له‌نووسینه‌كانتدا ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كه‌یت رۆژى ٨ى مارس‌ “رۆژى جیهانى ژنان”‌ دوور و نزیك په‌یوه‌ندى به‌ژیانى ژنانى سته‌ملێكراوه‌وه‌ نییه‌ و ئاڵوگۆر له‌ژیانى ژنان ناكات، ئه‌و بۆچوونه‌شت به‌پشت به‌ستن به‌ناسینى زانستیانه ‌و ئه‌كادیمیانه‌ت بۆ بوارى فیمینیزم ده‌گه‌رێنیته‌وه‌، ئه‌مه‌ چۆن؟ به‌ماناى ئه‌وه‌ى ئه‌گه‌ر ٨ى مارس رۆژی جیهانى ژنان نه‌بێت ده‌كرێت ئێمه‌ چ رۆژێك وه‌كو رۆژى ژنان له‌جیهاندا بناسێنین ؟

بەڵێ ڕاستە من ئەمەم وتووە و خودى ئه‌وه‌ش ڕاستیه‌کی تەواوە کە بە داخەوە بەشێکی هەرە زۆری ژنان و خەڵک بە شێوەیەکی گشتی لە کوردستان و هەموو دونیا هەستی پێ ناکەن و فریودراون ٨ی مارس خۆی چیە  وچۆن هاتووە؟ ئەگەر سەیری مێژووی خەباتی ژنانی دونیا بکەین بۆ بەدەست هێنانی ئازادی ومافەکانیان، تێدەگەین لەوەی ٨ی مارس چۆن هاتە ئاراوە  زیاد لە ١٠٠ ساڵ لەمەوبەر کاتێک ژنانی ئەمریکا ودواتر ڕوسیا و هەموو ئەوروپا ناڕازی بوون بەوەی کرێی کەمیان پێ بدرێت لەچاو پیاوندا، ناڕەزایەتی و خۆپێشاندانیان کرد، تا مافی کاری یەکسان و مافی دەنگدانیان بە دەست هێنا بەڵام،  هەزاران قوربانی ژنی لێ کەوتەوە. ژن سووتێنرا، کوژرا، بەرشەق ولێدان درا و هه‌روه‌ها زیندانیش کرا، بەڵام ئەوان مێژوویان نووسییەوە.

پێش ئەوەی ٨ی مارس وەک ڕۆژی جیهانی ژن بناسرێت، ژن لەو سەردەمە، تەواوی حکوومەت و پیاو بوون و ئاین و دەسەڵاتیان خست بە پشتا و هەموو دونیایان هەژاند،  وگۆڕانکاری گەورە و پڕ بایەخیان درووست کرد، بەڵام دوای ئەوەی نەتەوە یەگرتووەکان بەحیسابی خۆیان لوتفیان کرد وڕۆژێکی تایبەتیان دانا بۆ ژنان، بزانین ژن لەو مێژووە کۆنەوە تا ئێستا چی کردووە؟ ژن لەو مێژووە بە دواوه کرا بە کاڵا و بە سەدان جۆر کڕین و فرۆشتی پێوە دەکرێت. ئەگەر تەنها نموونەی کوردستان و کەنەدا کە خۆم دانیشتووی ئه‌و وڵاتەم بە نموونە وەربگرین وبزانین لە 8ی مارسدا چی دەکەن؟

لەکوردستان هەموو ساڵێک دونیاییەک پارە بۆ ئەم ڕۆژە سەرف دەکرێت، قسە و سیمینار دەکرێت. هەندێک جاریش خۆپێشاندان دەکرێت بەڵام، تاوه‌كو ئێستا و بەفه‌رمی و لە پەرلەماندا فرە ژنی هەیەو ڕێگە پێ دراوە بە بیانووی جۆرا و جۆر. ئەم یاد کردنەوەی ٨ی مارسە لە کوردستان هێندە سوک و ڕیسوا کراوە ژنان وکچان ئەچنە سەر جادە و گوڵ دەبەخشنەوە، دار درەخت دەنێژن! لەوڵاتى  کەنەدا ساڵانە هەڵسووڕانیک هەیە کە بە حیسابی خۆی بۆ پشتیوانی کردنی ژنە پێی دەوترێت Walk in her shoes واتا بەپێڵاوەکەی ئەو بڕۆ بەڕیگادا، هه‌ڵبه‌ت مەبەست لە پێڵاوی ژنە. لەم پشتیوانی کردنەشدا سەدان پیاو پێڵاوی پاژنە بەرز لە پێ دەکەن و بەجادەکاندا ڕێپێوان دەکەن! ئاخر ئەمە ئەگەر گاڵتە کردن نەبێت بەکیانی ژن چی ترە؟! ئەم سیستەمە پیاو سالاریەی کەدەسەڵاتدارە لەهەموو دونیا، هەموو هەوڵێکی ئەوەیە ژنان لە ماف و داوکاریە بنچینەییەکانی خۆیان دوور بخاتەوە و ژنان سەرقاڵ بکات بەوەی کێ دژی پیڵاوی پاژنە بەرزە و زۆر ئاگاهانە ژنان وادار دەکەن کەدەبێت پێڵاوەکانیان بەرز و بڵند بێت بۆ ئەوەی سێکسیتر دەربکەون و ئارەزووی پیاوان تێربکەن.

لە کەنەدا دەیان ڕێکخراو هەن کە ساڵانە بۆنەکانی ٨ی مارس ڕێکدەخەن، من خۆم ڕۆشتووم و لە گەڵیان دانیشتووم و قسەم کردووە، بچووکترین فکر و زانیاریان لە سەر بەشێکی زۆری ژنانی ووڵاتەکەیان نیە!  ٨ی مارس لە داواکاری و سەپاندنی مافەوە گۆڕا بۆ ڕۆژی نمایش کردنی گوڵ و پێڵاوی پاژنە بەرز و قسەی ڕەنگاو ڕەنگ و سەرف کردنی پارەیەکی زۆر به‌بێ بوونى  هیچ سودێکی نە سیاسی و نە کۆمەڵایەتیش بۆ ژنان. نووسەری دیاری دەیلی مەیل، سارا ڤاین  دە ڵێت ” کێشەی گەورەی من لەگەڵ ڕۆژی جیهانی ژناندا ئەوەیە، کە هیچ شتێک درووست ناکات” بەڕاستی ئەو ڕۆژە هیچ شتێک درووست ناکات.

به‌رێزتان ساڵانێكى زۆره‌ له‌وڵاتى كه‌نه‌دا، دوور له‌كوردستان ژیان به‌رێ ده‌كه‌ن، ده‌مه‌وێ‌ بپرسم ئایا نه‌هامه‌تییه‌كانى ژن له‌كه‌نه‌دا هه‌مان ئه‌و نه‌هامه‌تییانه‌ن كه‌ژنانى كورد پێوه‌ى ده‌نالێنن؟ له‌م پرسیاره‌ش پشت به‌و دیده‌ باوه‌ ده‌به‌ستم كه‌ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كات ژنان له‌هه‌ر كوێیه‌كى جیهاندا بن یه‌ك ئازار و یه‌ك نه‌هامه‌تى كۆیان دەکاتەوە؟

سیستەمی سەپێنراو و دەسەڵاتدار لە دونیادا سیستەمێکی پیاوانەیە و ژنان و منداڵان ژێر دەستەن.  ژنان بە شێوەیەکی گشتی هەمان دەرد و ئازار دەچێژن، چونکە هەم سیستەمە سیاسیەکە و هەم دین و کۆمەڵگە و یاساش لە بەرژەوەندی پیاو کار دەکه‌ن، گومانی تێدا نیە ژنانی سۆماڵ کە تاوه‌كو ئێستاش ٦٠% یان خەتەنە دەکرێن بەپێی ئامارە جیهانیەکان بەراورد ناکرێن بە ژنانی ڕۆژئاوایی کە زۆربەی هەرە زۆرە مافەکانیان وەرگرتووە، بەڵام دیسان هەزاران کەیسی لێدان و ئازاری جه‌سته‌یی و دەروونیی و تەنانەت کوشتن و لەت لەت کردنی جەستەییش لەم ووڵاتانەشدا تۆمار دەکرێن و ساڵانه‌ دەبرێنە دادگا، سەرباری ئەوەی هەزارانی شاراوەش هەیە بەڵام، جیاوازی گەورەی ژیانی ژنان لەدونیا ئەوەیە لەبەشێکی دونیا کە کوردستانی خۆشمان دەگرێتەوە، کۆی سیستەم و دەسەڵاتداریەکەی لەهەرە گه‌نده‌ڵ  وخراپەکانی دونیایە، وەلێ دەیان ووڵاتی تری دونیا هەن هۆشیاری خەڵک و ژنان بە تایبەتی لەسەر هەر کەیس و نا دادیەک، لەهەر گوێ پێ نەدانێکی بەرپرسان، حکوومەت و دام و دەزگاکانی ڕیسوا دەکەن و بێ ده‌نگ نابن. بۆ نموونە لە کەنەدا لە مانگی ڕابردوو کچێکی ٢٩ ساڵە لە باڵەخانەکەی خۆیانەوە خۆی فڕێ دایە خوارەوە و گیانی لەدەستدا لە کاتیکدا پۆلیس لەماڵەکەیدا بوو، چونکە دایکی کچەکە پۆلیسی ئاگادار کردبوو، خێزانی قوربانیەکە و زۆربەی هەرە زۆری خەڵکیش ئابڕووی پۆلیسیان برد و بەدەنگی بەرز وتیان پۆلیس بکوژی ئەو کچەیە، چونکە دەبوایە ئه‌وان ڕێگە لەخۆ کوشتنی ئەو کچە بگرن به‌ڵام، نەیانکرد.

تێروانینى ئێوه‌ بۆ دۆسییه‌كانى ( توندوتیژى دژى ژنان، ژن كوشتن له‌هه‌رێمى كوردستان ) چۆنه‌؟ به‌وپێیه‌ى ئه‌م دوو دۆسییه‌ وێڕاى ئه‌وه‌ى ساڵانێكى زۆره‌ بونه‌ته‌ چه‌قى كار و چالاكییه‌كانى هه‌موو ئه‌و لایه‌نانه‌ى كه ‌داكۆكیكارى مافه‌كانى ژنانن بەڵام هێشتا هه‌ر به‌كراوه‌یى ماونه‌ته‌وه ‌و بوون به‌مۆته‌كه‌ گه‌وره‌كه‌ى ژیانى ژنان له‌هه‌رێمى كوردستان؟

وەک پێشتر وتم توندوتیژی و نادادی لە سەر ژیانی ژنان لەهەموو دونیادا هەیە بەڵام بەڕێژەی جیاواز،  ئەوەی لە کوردستان هەیە ڕیسوایەکی گەورەیە بە نێوچاوانی دەسەڵات وحیزبەکانەوە، کوردستان ووڵاتێکی پڕ چەکە لەڕق و تووڕەبوون، لەفەسادی سیاسیی و ئیداریی و کۆمەڵایەتیی، کوردستان هێندە ناشیرین کراوە، هێندە ژیان تێیدا تاڵ کراوە لەم ساڵانەی دواییدا هەموو دەزانین کە چەندین گەنج تەواوی خیزانەکەی خۆیانیان قەتڵ و عام کرد! تاکەکانی کۆمەڵگەی ئێمە هەموو بێزار و تووڕە و بێ ژیانن، ئەوانەشی کە ژیانیان خۆشە و بێ کێشەن ئەو چینە سەرمایەدار و بەرپرس و حیزبیانەن کە نوقم بوون لەتاڵانى  وخراپەکاری، وه‌كو خۆشم بچووک ترین ئومێدم بە چاک بوونیان نەماوە.

کوردستان بووە بە جێگای ململانێی ووڵاتانی ناوچەکە، حیزبەکان نانی ئەو ململانێیە دەخۆن کە دواجار تەنها خەڵک زەرەری لێ دەکات و ماڵ و حاڵ و گوزەرانیان هێندەی ترخراپ دەبێت، ئەوەی ژیانی خۆشە لە کوردستان ئەو خەڵک و ژنانەن کە ئیشیان تەنها چەپڵە لێدان و ئیمزا کردن و پەنجە مۆر کردنیانە بۆ ئەو دەسەڵاتە گه‌نده‌ڵه‌، ئەوەی ژیانی ئارامە ئەو ژنانەن کەوەک بوکەڵەی پلاستیکیان لێ هاتووە و دونیا و زهنی پیاو گەرایی چۆنی بوێت بەوشێوەیە بەکاریان دەهێنێت.

ئەوەی ژیانی خۆشە و کێشەی نیە، ئەو هەموو ژن و پیاوە مێدیاکار و هونەرمەندی بێ هونەر و ئه‌و کەسانەشن کەڕۆژانە لە سەر شاشەی تیڤیەکان و سۆشیاڵ مێدیا و شوێنە گشتەیەکاندا، پێشبڕکێی سەیارەی گرابنبەها و باخ و ڤێلاکان دەکەن، ئەوانەی خۆیان نەبێت هیچ کەس نازانێت چەندە دزییان کردووە و مەرجەعی پارەو داهاتی کەناڵ و بەرنامە و خەرجیەکانیان لە کوێوە دێت، ئاخر ئەمە چی بێ ویژدانی و فەسادیەکە، کەناڵی ڕاگەیاندن بە ملیۆنان دۆلار خەرجی مانگانەیەتی، وەلێ مووچەی فەرمەنبەران و مامۆستایان چوار مانگ جارێکە، ڕاگەیەندنکار وەک پاشا دەژی، منداڵی باوک ئەنفال و قوربانیانی دەستی داعش لەوپەڕی نەهامەتی؟! لەوەها کۆمەڵگەیەکدا، ژنان و منداڵان قوربانی یەکەمن بێ گومان، لە هەمووی سەیرتریش ئەو حەشاماتە ژن و ڕێکخراوی ژنانه‌یه‌ کە بەناوی داکۆکی لەمافەکانی ژنان درووست بوون و کار دەکەن. ئەوانە بەشێکی کەمیان نەبێت، ئەوانی تریان هەم خراپەکارن و تەنها بازرگانی دەکەن و ناوبانگی پێ پەیدا دەکەن، هەم ئەوەی پڕەنسیپی فێمێنیستی و تیوری فێمێنیزم قبووڵی نیە و ڕەتی دەکاتەوە ئەوان دەیکەن، ئەوە بێجگە لەوەی لە بێ سەوادی و بێ مەعریفەیەکی گەورەدا دەخولێنەوە و وۆرک شۆپ و خەڵات وەرگرتنەکانیان تەنها بێ سەوادییان دەردەخات، نەک زانیاری و مەعریفەتیان، دۆسیەی ژن کوژی کاتێک نامێنێت یان کەم دەبێتەوە، لانی کەم دادگایەکی درووست و پاکمان هەبێت، تاوانبارەکان بەپارە و واستە و دۆست و ناسیاوی نەنێرنەوە ماڵەوە و بەرائاتیان پێ نەدەن، دۆسیەی ژن کوژی هەر بەکراوەیی دەمێنێتەوە بە داخەوە، چونکە نیشتیمان خۆی کراوە بە پەناگای تاوانباران تا هەموو ئەو گرووپانەی سەرەوە باسم کردن، لانەبرێن و بێ ئیش و دەسەڵات نەکرێن، ژن کوژی ڕەنگە زیاد بکات نەک کەم.

ده‌وترێت كۆمه‌ڵگاى كوردستانى كۆمه‌ڵگایه‌كى نه‌ریتى و ئاینییه‌، ئه‌گه‌رچى به‌هۆى دنیاى سه‌رده‌میانه‌ى ئه‌مرۆشه‌وه‌ كۆمه‌لێك گۆرانكارى دیارى تێدا هاتۆته‌ ئاراوه‌، به‌ڕاى ئێوه‌ نه‌ریتى كۆمه‌ڵایه‌تى كۆمه‌ڵگەى كوردستان كه‌كۆڵه‌كه‌یه‌كى سه‌ره‌كى له‌ئاینه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ى گرتووه‌ ده‌توانێت پێگه‌یه‌كى باشتر و ئارامتر له‌كۆى سێكته‌ره‌كانى ژیانى رۆژانه‌دا بۆ ژنان فه‌راهام بكات و مافه‌كانى ژنان به ‌گشتى له‌گه‌ڵ گۆرانكارییه‌ كۆمه‌لایه‌تییه‌كانى سه‌رده‌مدا بگونجێنێت؟

من پێم وایە لە دونیایی ئەمڕۆماندا، کۆمەڵگەی کوردی کۆمەڵگایەکی نە نەریتیە و نە ئاینی، نەریتی نیە چونکە نەریت بە پێی کات و زەمان و گۆڕانکاریەکان دەگۆڕێت و نامێنێت، ھەتا کەی خۆمان لە ژێر باری ئەسڵی کێشەکان دەربھێنین و بە ووتنی (کورد كۆمه‌ڵگایه‌كى نەریتی) یە، بابەتەکان تێپەڕینین؟ کورد خۆی خێرا کلتوورە جیاوازەکان وەردەگرێت، زۆریش حەزمان لەلاسایی کردنەوەی نەریت و کلتوورەکانی ترە کە ئەمەش ھەندێک جار بە خێر بۆمان دەگەڕێت و ھەندێک جاریش دەبێتە تەوق بە سەر ژیانمانەوە،  ئەوەی دۆزی ژنی چەق بەستوو کردووە سیاسەتە،  ئەمڕۆ سەرۆکی هەرێم ڕایبگەیەنێت هیچ پیاوێک بۆی نیە نە بە سیغە و نەبە شەرع و نە بە هیچ شێوەیەک بۆی نیە لە ژنێک زیاتری هەبێت، هەموان ده‌لێن چەند ژن گوناحە و کوفرە،  ئەگەر وڵاتە خەلیجیەکان بڵێن ئێمە ئیتر حەزمان لە ئاڵتوون نیە و نایکڕین و نایفرۆشین، هەموو ژنی کورد ئەڵێن هەر زۆر عەیبە ئاڵتوون کڕین! کورد ساحێبی نەریتیکی زۆر لاستیکیە، هەموو نەریت و کلتوورە جیاوازەکانی دەوروبەرمان ئەتوانن بە ئارەزووی خۆیان ڕایبکێشن.

کۆمەڵگەی کوردی هیچ ئاینی نیە چونکە ئەویش دیسان لاسایی کردنەوەیە و سیاسەت ئەمەی کردووە بە بیرکردنەوەی گشتی لە نێو کۆمەڵگادا، کورد چۆن چۆنی ئایینیە، لە کاتێکدا کەم ووڵات هەیە هێندەی کوردستان مەوادی کحولی تێدا بخورێتەوە، کورد کوا ئایینیە لەکاتێکدا کەم نەتەوەی دونیا هەیە هێندەی کورد عاشقی عەشق و دڵداری و پەیوەندیە سۆزداریەکان بێت، کورد ئاینیی نیە بەڵک و درۆ دەکات و بە خۆی ئەڵێت ئایینی، لە بەر ئەوەی سیاسەتی حیزبەکان و ئه‌و ووڵاتانه‌ى پشتیوانیان دەکەن ئەوەیان ده‌ەوێت، ئەم بۆچوونەشم نە ڕەخنەگرتنە لە ئایین، نە لە ئایینداری، بەڵکو ڕەخنە گرتنە لەوەی خەڵک دەبیت لە بەر خۆی دینداری بکات، نەک بۆ موجامەلەی دەورەبەری.

لە ‌قۆناغى ئێستاى ژیانى كۆمه‌ڵایه‌تى و سیاسى و ئابوورى گه‌لانى عیراق به‌گشتى. چ جۆره‌ سیسته‌مێك به‌گۆنجاوترین ده‌زانێت كه‌ بتوانێت ببێته‌ فریادڕه‌سى ژنان له ‌هه‌موو ئه‌و نه‌هامه‌تییانه‌ى ڕووبه‌ڕویان ده‌بێته‌وه‌؟

من حەز ناکەم نەرێنی قسە بکەم و بیر بکەمەوە، بەڵام هیچ ئومێدێکم بەچاک بوون و ئاڵوگۆڕی کۆمەڵایەتی و ژیانی خەڵک نیە لە سایەی ئەم سیستەم و دەسەڵاتەی ئەمرۆ لەکوردستان و عێراق لەسەرکارە.  سەرلەبەری حوکمداری لە کوردستان و عێراق ئێکسپایەر بووە و بۆگەنی کردووە،  و هیچ هەوڵێک پاکی ناکاتەوە تەنها شێواندن و سەر لەنوێ درووست کردنەوە نەبێت، سەر لەنوێ درووست کردنەوەی دەسەڵات وپەرلەمان و حکوومەت و دادگا و دامودەزگای ووڵات دەبێت جیلێکی تر، فکرێکی تر و کەسانێکی جیاواز لە هەموو ئەمانەی لەسەر حوکمن، هیچ شتێک نە ژنان و نە منداڵان و نە به‌ته‌مه‌نه‌كان و خه‌ڵكى هەژار لەم بارودۆخە ڕزگار ناکات، ئەگەر ئەم دەسەڵاتەی کەهەیە نەیڕوخێنن، کەی ئەمەی کە هەیە لە ناوچوو، ئەوکات پێشنیاری من خۆم ئەوەیە  سیستەمێکی سیکۆلار و لیبڕاڵ وەک کەنەدا و ئەوروپا درووست ببێت و هەموو تاکەکانی کۆمەڵگا بە یەک چاو سەیر بکرێن، حکوومەت بەجێی ئەوەی بێ منەتانە بە مەلایین دۆلاری نەوت و خەڵک ببات بۆ خۆی، ئەژنۆی بشکێت لە ترسی خەڵک وچاودێران، سیستەمێکی کۆمەڵایەتی وا کە مرۆڤەکان خەمی برسێتیان نەبێت، حکوومەت بەرپرس بێت لە ژیانی خەڵک، پۆلیس بەرپرسی ئەمنیەتی شار و خەڵک بێت نەک دەیان جۆری مافیا کە ئێستا حیزبەکان درووستیان کردووە.

له‌نێو هه‌موو كۆمه‌ڵگایه‌كدا و به‌پێی سه‌رده‌مه‌ جیاوازه‌كان، هه‌میشه‌ ژنانێك هه‌بوون هه‌ڵكه‌وتوو بوون و رۆڵى گه‌وره‌یان گێڕاوه‌ له‌مێژووى خه‌باتى ژنان له‌وڵاته‌كانیاندا بۆ گه‌شتن به‌مافه‌ مه‌ده‌نى و سیاسى و ئابوورییه‌كانیان واتا ژنانێك بوون به‌ماناى سه‌ركرده، پێت وایه‌ له‌كوردستانیش ئه‌م لایه‌نه‌ بوونى هه‌یه‌ به‌تایبه‌ت له‌دواى ساڵى ١٩٩١ وه‌ تاوه‌كو ئێستا؟

هانا: ئەگەر مەبەست لەسەرکردەی سیاسی بێت، ئەوە نە باشوور و نە ڕۆژهەڵات بە بۆچوونی من نیەتی نەخێر، واتا نە هەیەتی و نە هه‌یبووە، بەڵام لە باکوور و ڕۆژئاوای نیشتیمان، بەڵێ سەرکردەی سیاسی و سەربازی ژنی وامان هەیە و هەبووە، کە دۆست و دوژمن لە ئەوروپا و ئەمریکا و هەموو دونیاش شایەتیان لەسەر دەدەن و باسیان دەکەن. کوردستانی باشوور شوێنێک نیە بۆ درووست بوونی ژنی سەرکردە، بەڵکو شوێنێکە بۆ کۆیلە کردنی ژنی سیاسی. هەرچی ژنی سیاسی نێو حیزبەکان هەیە سەرلەبەریان لەم سەری ڕاست تا ئەو پەڕی چەپ، هێندەی منێک کە دوور ونزیک پەیوەندیم بەهیچ حیزبیکی سیاسیەوە نیە، نە ئازادییان هەیە، نە جورئەتی قسە کردن و دەربڕینی بۆچوونی خۆیانیان هەیە. ژنی سەرکردە هیچ کام لەمەرجەکانی لە ئارادا نیە لەسایەی ئەم سیسەتەمە سیاسیە پیاوانەیەدا.

هه‌ندێك جار تێبینى ئه‌وه‌ ده‌كرێت، جۆرێك له‌ناگونجاندن یاخوود ڕاى دژه‌ یه‌كتر له‌نێوان ژنانى چالاكوان بوونى هه‌یه‌ به‌تایبه‌ت به‌شێك له‌ژنانى چالاكوان له‌ناو‌خۆى هه‌رێمى كوردستان له‌گه‌ڵ به‌شێك له‌و ژنه‌ چالاكوانانه‌ى له‌ده‌ره‌وه‌ى كوردستانن له‌هه‌مبه‌ر به‌شى زۆرى ئه‌و دۆسییانه‌ى په‌یوه‌ندییان به‌ژنانه‌وه‌ هه‌یه‌، ته‌نانه‌ت له‌هه‌ندى كاتیش ده‌گاته‌ ڕاده‌ى سه‌نگه‌ر له‌یه‌كتر گرتن و به‌رپه‌رچدانه‌وه‌ له‌رێگاى به‌ڵگه‌و نووسینه‌وه‌. كۆمێنتى ئێوه‌ له‌م باره‌یه‌وه‌؟

ئەو ژنە فێمێنستانەی ڕەخنە لەبزووتنەوەی ژنان و ئەدا و ھەڵسوڕانی ژنان دەگرن،  نیەتیان تەنھا خستە ڕووی خاڵە لاوازەکانی نێو کار و ھەڵسوڕانی ژنانە، ڕەخنەکانیان دەبێت بە ھەند وەربگیرێت نەک وەک ھێرش سەیر بکرێن، ڕەخنە گرتن کاری خەڵکی ئازایە و نیەت دڵسۆزیە نەک سەنگەر گرتن لە یەک.

بۆنموونە لەم گفتگۆیەیی ئەمڕۆماندا کاری ئاسان بۆ من ئەوە بوو، موجامەلەی ژنان بکەم و دەست خۆشیان لی بکەم، کە بێگومان دەست خۆشی و ڕێزی زۆرم بۆھەندێک لە ژنان و ڕێکخراوەکانیان ھەیە، وەلێ من ئەرکی خۆم قورس کرد و ھێندەی توانیبێتم باس و ڕەخنەی لایەنە لاواز وخراپەکەنی کۆی بزووتنەکەم کردووە، ئەوەشی پێی وایە ژنانی دەرەوە ڕووی ڕەخنەکانیان لە ژنانی کوردستانە، ئەوە کورت بینی فکر و دیدی خۆی دەردەخات، چونکە باسەکە پەیوەندی بە ژنی ناوەو دەرەوە نیە، بەڵکو ڕەخنەکە لەھەمووانە، ئەوەی ئەم ڕەخنانەی من و ڕەخنەگرانی تريش بەھێرش بزانێت بۆ سەر ژنانی ناوەوەی کوردستان، ئەوە خۆی ئینسانێکی بێ ئاگایە، چونکە لە دەرەوەش ڕێکخراوی ژن ھەیە و کار بۆ ژنی کورد دەکەن و سەدان ھەڵسوڕاوی ژن و نووسەر و ڕەخنە گری ژنی کوردی لە دەرەوەش ھەیە و من خۆم ڕۆژێک لە ڕۆژان ژنی دەرەوە و ناوەم لەیەکتر جیا نەکردووەتەوە، چونکە ژنانی دەرەوەش بە ھەمان شێوەی ژنانی ناوخۆی کوردستان، گیرۆدەی دەستی حیزبەکان و ناھۆشیاری فێمێنستین… ھەڵسوڕاوی ژن لە دەرەوەی ووڵات ھەیە ھێندەی مەلایەکی سەلەفی دەم و زمانی خراپە لە دژی ژنان، ژنی شاعیر و بە حیساب فێمێنیستم لە دەرەوە بینیوە فەتوای سووتاندنی ژنی داوە تەنھا لە سەرئەوەی ھاوسەرگیری لە گەڵ کورد نەکرددوە، دەیان ژنم لە ئەکاونتی فەیس بوکی خۆم بڵۆک کردووە لەسەر گاڵتە و نوکتە درووست کردن لە سەر ژنان کە زۆربەشیان دانیشتووی تاراوگەن، ژنێک کە بێ ئاگا بوو لە ژنێتی خۆی و وەک پیاو مامەڵەی کرد، لە کوردستان بژی یاخود تاراوگە ھیچ جیاوازیەکی نیە.

دواین پرسیار، ده‌مه‌وێت ئه‌وه‌ بپرسم پرسى یه‌كسانى جێنده‌رى له‌نێو وڵاتێكدا كه‌نوقمى ململانێی سیاسى، تائیفى، حیزبییه‌، و هه‌روه‌ها گیرۆده‌ى ده‌یان جۆر قه‌یرانى ئابوورى و كۆمه‌ڵایه‌تى و فیكریشه‌، خودى ئه‌م پرسه‌ هه‌ستیاره‌ له‌دواجاردا له‌كوێ له‌نگه‌ر ده‌گرێت؟

یەکسانی جێندەری کاتێک درووست دەبێت، کەجێندەر خۆی ڕوون بێت بۆکۆمەڵگە و وکۆمەڵگەش قبووڵی جیاوازیە جێندەریەکان و مەیلی سێکسیی جیاواز و هەموو تێرم و بەها جێندەریەکان بکات و جێکەوتە بێت لە کۆمەڵگەدا و بەیاسایی بکرێت، یەکسانی جێندەری کاتێک درووست دەبێت کە دابەش کردنی کۆمەڵگە لە نێوان ژن و پیاودا فروانتر بکرێتەوە بۆ هۆمۆسێکشواڵ، بایسێکشوواڵ، ئینتەرسێکس و ترانس جێندەر، و هەموو ئەو تاکانەی مەیلی سێکسی جودا جودایان هەیە، و ئەوکاتە جێکەوتە دەبێت کە ھیچ کەسێک تاوانی لێ نەکرێت بەھۆی ڕەنگی پێست، تەمەن، ئایینداری و نەداری، ڕەگەز، سێکس، ھەموو جیاوازیەکان ئاسایی ببێنرێت و ھەمووان وەک یەک مافیان ھەبێت و ڕێزیان لێ بگیرێت. یەکسانی جیندەری لە ووڵاتێکی سیکۆلار و حکوومەت و دەوڵەتێکی بەرپرس و جدی بۆ ژیانی تاکەکانی نیشتیمانەکەی دێتە ئاراواە.

پرۆفایل:

هانا قادر

چالاكوانى بوارى ژنان و فیمینیزم، كه‌نه‌دا

ده‌رچووى زانكۆى جۆرج بڕاون، كه‌نه‌دا

هه‌ڵگرى بڕوانامه‌ى دیبلۆم له‌بوارى ڕاوێژكارى تایبه‌ت به‌و ژن و منداڵانه‌ى ڕووبه‌ڕوى توندوتیژى ده‌بنه‌وه‌

چاوى خه‌ڵك: تایبه‌ت

Leave a comment