ژنان نوێنەرایەتی كێ دەكەن؟

لەدەستپێكدا، بەكورتی باس لەپێكهێنانی هەرێمی كوردستان وەكو قەوارە دەكەم، لەنێویدا دروستبونی پەرلەمانی كوردستان، ئەمە دەكەمە دەروازەیەك بۆ چوونە ناو بابەتەكەم. لەوێشەوە باسی بەشداریی ژنان دەكەم لە قۆناغە جیاجیاكاندا، بەژمارە بەشداریی ژنان لەنوێنەرایەتییەكاندا دەخەینەڕو.. دواتر تیشك دەخەمە سەر لاوازی نوێنەرایەتی خواستی ڕاستەقینەی ژنان‌و نەبونی هێز لەهیچ كام لەدامودەزگاو دەسەڵاتی یاسادانان‌و جیبەچیکردندا.
 
سوكایەتیی‌و سوك سەرنجدانی ژنان، لەهەڵمەتەكانی هەڵبژاردن‌و نەبونی ژن لەجێگە گرنگ‌و پۆستە بەهێزو كاریگەرەكان، تەوەرێكی تری ئەم باسەم دەبێت. لەكۆتاییدا، ڕێگای دەربازبوونی ژنان لەم بازنە داخراوو گێژاوەدا، كە ڕێگرە لەبەردەم بەهێزبوونی بزووتنەوەیەكی ژنان، كە توانایی ئەوەی هەبێت بتوانێت گۆڕانكاریی لەژیان‌و دۆخی ژندا بهێنێتە دی. لەباسی هەڵبژاردن و بەشداریی ژندا، دەبێت بگەڕێینەوە بۆ دوای ڕاپەڕینی بەهاری ١٩٩١، دوای ئەوەی حیزبەكان لە شاخەوە هاتنە شار، دو حیزبی دەسەڵاتدار (یەكێتی‌و پارتی)، هەوڵیان بۆ خۆجێگیركردن بو.

ئەم دوو هێزە سەر بە چینی بۆرژوای كوردیی بوون، دوای ئەوەی لەلایەن نەتەوە یەكگرتووەكانەوە، ناوچەی دژەفڕین جێگیركرا و ناوچەكە وەكو ناوچەی ئارام دەستنیشانكرا، هەوڵی دوو حیزبە دەسەڵاتدارەكە، دامەزراندنی پەرلەمانی كوردستان و درووستبوونی هەیكەلی هەرێمی كوردستان بوو، بەناو بانگەشەی سیتەمێكی دیموكراتییان دەكرد، كە تێیدا مافەكانی مرۆڤ پارێزراو بن.

درووستبوونی پەرلەمان و دەستبردن بۆ هەڵبژاردن، بەهێزتربوونی هەستی نەتەوایەتیی دوای ساڵانێك كە خەڵكی كوردستان، تووشی نەهامەتی دەردەسەریی و ستەمێكی زۆر بووبوونەوە بەدەستی دەسەڵاتی ڕژێمی پێشووی عێراق، هیوایەك بۆ ژیانێكی باشتر، ئەوكات دەستپێكی دەسەڵاتی بورژوازیی كوردی بوو، كاری جددی بۆ فەراهەمكردنی كەرەستە پێویستییەكان، بۆ وەڵامدانەوەی پرسیارە نێودەوڵەتییەكان و درووستكردنی دەست و قاچی دەسەڵاتەكان و، دواتر بونیادنانی یەكەمین كابینەی حوكومەت و دامەزراندنی دەسەڵاتی دادوەریی، لەگەڵ بەرژەوەندییەكانی خۆیاندا… لەم بوونیادنانەوەدا، ژنان لە كوێی ئامادەكارییەكاندا بوون؟ پێگە و جێگەیان لەكوێی ئەم دەستپێكەدا بوو؟ بە گرنگی دەزانم، ڕاستەوخۆ بچمە سەر باسی پەرلەمان و هەڵبژاردن و پاڵێوراوان بەشداری ژنان لەم پڕۆسەیەدا؛ وە گرنگی بوونی ژن لەناو ئەم گۆڕانكارییەدا، سوودی چی بوو بۆ دەسەڵاتی ناسیۆنالیزمی كورد؟

لێرەدا بۆ بەرچاوڕوونی باسەكە، ڕێژەی بەشداریی ژن لە ٤ قۆناغی جیاوازدا، دەخەینەڕو. كە بەم ڕێژەیە بون: لەخولی یەكەمی پەرلەمانی كوردستاندا، كە ساڵی ١٩٩٢ پێكهات، ژنان تەنها بە ڕێژەی ٪؜ ٦ بەشدارییان پێكرا. كە بەكەمترین ڕێژە دادەنرێت، بەراورد بەخولەكانی دوو سێ و چوار. لەخولی دووهەمدا، ڕێژەكە بەرزبوویەوەبۆ ٪٢٥دواتر لە خولی سێهەمدا بەهۆی بوونی سیستەمی كۆتاوە ڕێژەكە بەرزبوەوە بۆ ٪٣٧، لە ساڵی ٢٠١٣ دا لە خولی چوارهەم، رێژەكە هاتەخوارەوە وبۆ لە ٪٣١. [ ل ٢٥، توێژینەوەی ‌ڕێكخراوی خەڵك بۆ گەشەپێدان‌ ساڵی ٢٠١٥، كنێر عەبدوڵڵا]

هێنانی ژن، بۆ ناو پەرلەمان و پیشاندانی ڕوویەك كە ڕووی ئاوەدانی هەبێت، لەگەڵ دونیای دەرەوەدا، زیاتر بۆ خۆنمایشكڕدنی سەرانی دەسەڵاتی كوردیی بوو، تاكو لەم ڕێگەیەوە پیشانی دەرەوەی بدات، كە لەگەڵ دیموكراتی و مافی مرۆڤدا دەتوانن خۆیان بگونجێنن. هەر ئەوكات بەناچارییەوە لە خولی یەكەمی پەرلەمانەوە، دەستیپێكرد، هەر وەكو لەسەرەوە ئاماژەم پێكردووە. دیاریكردنی ژنانێكی ناو دوو حیزبە دەسەڵاتدارەكە، بۆ ئەوەی بچنە پەرلەمان و ببنە پەرلەمانتار، نییەتی دەسەڵاتداران ڕوون بوو، لەناردنی ئەو ژنانە، لەم ڕێگەیەوە دەیانویست بۆ جوان پیشاندانی دەسەڵاتەكەیان ڕێگە بە ژنان دەدەن بچنە پەرلەمان و، ئەو ژنانەش كە دەنێردران، لە بەرپرسەكانی حیزبە دەسەڵاتدارەكانەوە نزیكبوون، یان ژنانێك بوون كە وەفاداربوون لە پیادەكردنی ئەجێنداكەیان، كە دوورونزیك پەیوەندی بە ژیانی ژنانی كوردستانەوە نەبوو.

هەر ئەو كاتە بەسەرەتایەكی نائامن بۆ ژنان دادەنرێت، لێشاوی كوشتنی ژنان و نەبوونی دامودەزگایەك كە بتوانێت پشتیوانی لە ژنان بكان بوونی نەبوو. دوای هەڵگیرسانی شەڕی ناوخۆ، ئەو ڕێژە كەمەی ژنان كە لە پەرلەماندا، بوونیان هەبوو لە هیچ شوێنێكەوە نەبینران و ونبوون! تاكو دوای شەڕی ناوخۆ، كە بووبە هۆی كوژرانی هەزاران كوڕی هەژار و كەمدەرامەت، شەڕەكان وەك كەرەستەی بەرگری لە دەسەڵات و ناكۆكییەكانیانی خۆیان، هیچ كات ژن جێگەی نە لە شەڕ نە لە ئاشییاندا دیارنەبوو، بە ژنە نزیكەكانی خۆشیانەوە، كە وەك خۆیان بیریان دەكردەوە و هەڵگری هەمان پەیام بوون، پەیامێك كە تێیدا ژن لاواز و دەستەوەستان بوو.

دیدی پیاوانەی زاڵ، هیچ جێگەیەكی نەبوو بۆ ژن، ئەمە ئەوە پیشاندەدا، كە دەسەڵاتی كوردی بۆ ئەوكاتانە ژنیان پێویست نەبوو، ئەوە كاری بەشداریی ژن نییە؛ لە كاتی كێشە هەتا دانوستانەكانیاندا! لێرەدا ئەوە ڕوونە كە ژن بۆ ئەو حیزبە دەسەڵاتدارانە لاوازە و متمانە پێكراو نییە. دوای ئاشتبوونەوە و ئاگربەست و بوژانەوەی ئابووری هەرێم، دواتر ڕوخانی ڕژێمی بەعس، لە ساڵی ٢٠٠٣ ئەو هەموو گۆڕانكارییە سیاسیی و ئابوریی و كۆمەڵایەتییە، ژنان كەوتنە كوێی هاوكێشە سیاسییەكانەوە؟ لە دوای ٢٧ ساڵ، بەشداری ژن كەم یان زۆر، هەر لەخولەكانی پەرلەمان و دەسەڵاتەكانی دیكەدا و خۆ پاڵاوتنی ژنان بۆ ئەم كۆمەڵەحیزب و بزووتنەوەیە لەناو مەیدانی سیاسییدا كە ژنان بوونیان هەیە، ئەم كۆمەڵە پرسیارە، قوت دەبنەوە: ئایا ئەم بەشدارییە، چی بۆ ژنانی كوردستان كردووە؟ ئایا ژنانی پاڵێوراو و هەڵبژێردراو، توانیان چی لەو بارودۆخە خراپەی ژنانی كوردستان تێیكەوتوون بگۆڕن؟ ئایا بوونی ژنانی پاڵێوراو و پەرلەمانتاری ژن، یەكسان بووە بە ژیانێكی باشتر و شكۆمەندارتر بۆ ژنان و كچانی كوردستان؟ ئایا یاساكانی كوردستان، بە بوونی ژنانی ناو پەرلەمان توانرا یاسای یەكسان و شایستە بەم سەردەمە،كە ژنان بپارێزێت و كاری بۆ بكەن؟ ئایا گۆڕانكاری كرا، لە پڕۆگرامی خوێندن و توانیان پڕۆگرامێك جێ بخەن، كە تێیدا چیتر ژن بە پەلە دوو دانەنرێت، نەوەی نوێ لەسەر بنەمای یەكسان، پەروەردە بكرێت؟ یایا لەو كاتەوەی ژنان لە پەرلەمانن، فرەژنی زیادی كردووە یان كەمیكردووە؟ ئایا ئەمە كەم توانایی ژنان دەردەخات، یان گوێڕایەڵی و وەفادارییانە بۆ حیزنەكانیان؟

بۆ وەڵامدانەوەی ئەو پرسیارانەی سەرەوە، پێموایە، بەئاوڕدانەوەیەكی خێرا تێدەگەین و وەڵامی درووستمان دەستدەكەوێت لە دۆخ و گوزەرانی ژن؛لە كوشتنی بە لێشاوی ژنان و كچانی هەرێمەوە تاكو زیادبوونی هاوسەرگیری پێش وەخت، زیادبوونی لەشفرۆشی و خراپی باری ئابووری ژنان و نەبوونی شوێنی ئارام و شایستە، كە شكۆی ژنی تێدا پارێزراو بێت، بوونی یاسا داڕزیوە كۆنەكان و بوونی شوێنی نافەرمی بۆ قسەكردن لەسەر دۆخی ژنان و نەبوونی دەزگایەك بۆ كۆنتڕۆڵكردنی تۆڕەكۆمەڵایەتییەكان، كە جێگەیەكی ترە بۆ سوكایەتیكردن بە ژن. ئەم هەموو كێشە و لەمپەڕ و ماددەیە هەیە، كە ژنان تێیاندا سووكایەتیان پێدەكرێت؛ ئایا ژنە پاڵێوراوەكان نوێنەرایەتی كێ دەكەن؟ ئایا ژنانی ناو پەرلەمان، لە كوێوە دەتوانن ئەم شەپۆلە ڕاگرن، كە تێیدا ژنان قوربانی ژمارە یەكە. ژنانی پاڵێوراو، لە زاری خۆیانەوە، ئەوە ڕادەگەیەنن، كە تووشی گێچەڵ و ناوزڕاندن و سوكایەتیی بوون، ئەم ژنانە، نیگەرانییان پیشانداوە لەو هەموو سوكایەتییەی پێیاندەكرێت و پێیان كراوە، دەبینیین ئەم هێرشانە نەبوونەتە مانشێتی ڕۆژنامە و بڵاوكراوەكان و حیزبەكان كاری جددیان نەكردووە بۆ ڕاگرتنی ئەم شاڵاوانە.

لەئێستادا كە بانگەشەی هەڵبژاردنی پەرلەمانی عێراق دەستیپێكردووە، دەبینین كە ژنان چۆن سوكایەتییان پێدەكرێت لەلایەن پیاوانەوە، هەڕەشەی بڵاوكردنەوەی گرتەی ڤیدیۆیی و وێنەی تایبەتیان لێدەكرێت، ئەمە پیشاندەری ئەوەیە كە حیزبەكان نەك هەر باكیان نییە و بەڵكو ئامادەش نین، ڕێڕەوێك بدۆزرێتەوە بۆ هۆشیاری كۆمەڵگە، ئەمە جیا لەوەی خۆیان دەست دەبەن بۆ سووككردنی ژنە پاڵێوراوەكان، بە ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ لە میدكانی خۆیانەوە بێت یان سێبەرەكانیان. ئەمەش دەمانگەیەنێتە ئەو حەقیقەتەی، گەرچی حیزبەكانی لافوگەزافی ئەوە لێدەدەن، كە پەرۆشی بەشداریی ژنانن، بەڵام لە واقیعدا پێچەوانەكەی ڕاستە.

پارێزبەندی لە دیدی یەكسان و نەبوونی متمانە بە ژنان، هۆكارێكی ترە كە لەناو كۆمەڵگەشدا بە ئاسانی دەستی بۆ دەبرێت، بۆ سوكایەتی بە ژنان و لێكردنەوەی پۆستەر و پۆستكارتی ژنانی پاڵێوراو و بڵاوكردنەوەی وێنەكان لە تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان و سوكایەتی و توانج لێدانیان، ئەمانە دەبن بە هۆكارێك بۆ ئەوەی ژنانێكی ناو پەرلەمان كە هەندێكیان خەمیان هەیە، وادەكات دەست واڵانەبن، بۆ كاركردن لەسەر پرس و داخوازییە هەنوكەیی و سەرەكییەكانی ژنان؛ وەكو: باشكردنك ژیانی ژنان، هەلی كاری گونجاو و دایەنگەی گونجاو و كۆمەڵێك پێویستیی گرنگی تری ڕۆژانەیی ژنان. ژنانی ناو پەرلەمان، پرسی ژنیان بچوكتركردووەتەوە، زیاتر بوونەتە نوێنەری كۆمەڵێك نوخبەی ناو ڕێكخراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی، ئەم حیزبانە ناتوانن نوێنەری ژنانێك بن كە داواكاری ڕیشەییان هەبێت و خوازیاری بزووتنەوەیەكی زیندووی ئەكتیڤن، كە بتوانێت شەڕ بۆ ژیانێكی شكۆمەند بۆ ژنان بكەن.

ئەم داوا و گۆڕانكارییەش لەناو پەرلەمانێك نایەتەدی كە وەك دیوەخانی پیاوان بێت و ژنان تێیدا زەلیل بن، بەڵكو ئەمە لەناو مەیدان و بوونی بزووتنەوەیەكی هەڵقەڵاوی داخوازییەكانی ژنان دەبێت. ئەو بزووتنەوەیەش شەڕی گۆڕانكاریی ڕیشەیی و جددی بكات، بۆیە خواستی ئێمە نابێت تەنیا لەوەدا كورتبكرێتەوە كە ژنان لە پەرلەمان بن، بەڵكو نەبوونی فشار و هێزی دیاری ژنان لەناو مەیدانەكەدا ئەو كەلێنە گەورەیە درووست دەكات. بوونی ژنان لەناو حیزبی پیاوسالاردا، ئەگەر كارێكیش بكەن، ئەوا لە هەندێك خواستی زۆر سەرەتایی تێناپەڕێت، وەكو: هەمواری چەند یاسایەك و كردنەوەی سەنتەرو خانەو چەند كارێكی تر تێناپەڕن، خواستی ژن لەمانە گەورەترن، كە لە بەشدارییەكی ڕووكەشانەدا بچووك بكرێتەوە. زۆر جار دەبیستم و باس لەوە دەکریت کە لە کوردستان ژنان پیوستیان بە حزبیكێ تایبەت هەیە بۆ نێونەرایتی کردنیان وەك لەچەندین وولاتی تر دەستی بۆ براوە ؟ ئایا ئەمە دەتوانیت ڕیگایەك بیت بۆ کارکردن لەسەر پرسەکانی ژنان وڕابەرایەتی ئەم توێژە گەورەیەی کۆمەلگا بکات ؟ ئایا ئەو ژنانەی کە ئەگەر حزب پێکبهینن بەسە تەنها ژن بن یان کەسانی یەکسانی خوازی پێوستە کە پیاوانیش بگرێتەوە ؟ یان هەر لە بناغەدا ئەوە ئەوەی گرنگ نیە حزبیك هەبیت بەناوی حزبی ژنانەوە ؟ ئایا ئەم کەلینەی کە هەیە بە چی پردەکریتەوە؟ ئایا لە نەبوونی هیزیکێ یەکسانی خواز نیە کە ئەکتیڤ نیە ژنان نایناسن ؟ لێرەوە دەمەویت بەو پرسیارانە کۆتای بە باسەکە بهینم و بۆ ئیوەی خوێنەی جیبهێلم.

ئه‌م بابه‌ته 875 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

AM:11:37:24/04/2018


زۆرترین خوێندراو