بنەبڕکردنی جیاکاری ڕەگەزی و توندوتیژی دژی ژنان

   
توێژینەوەی
ڕەوشی ژنانی هەرێمی کوردستان لە نێوەندی بڕیارسازیدا
ئامادەکردنی:کنێر عەبدوڵڵا
پێشکەشکردنی لە کۆنفرانسی ڕێکخراوی خەڵک بۆ گەشەپێدان (PDO)
شوێن:پارێزگای سلێمانی
ڕۆژ: ٢٠١٥/١١/١٨  
پێڕستی بابەتەکان:

پێشەکی  .................................................................
گریمانەکانی لێکۆڵینەوە....................................................
بەشی یەکەم:
- پێناسەی چەمکەکان.............................................
- پرۆسەی بەشداریکردنی سیاسی ژنان لە  هەرێمی کوردستان.......................
-  پرۆسەی بڕیارسازی لە هەرێمی کوردستان ..........................................
-  هۆکارەکانی ڕێگرن بۆ بەشداری ژنان لە پرۆسەی بڕیارسازیدا ...................
بەشی دووەم:
- دەسەڵاتی یاسادانان و ڕێژەی ژنان لە خولەکانی پەرلەمانی کوردستان.............
بەشی سێیەم:
- دەسەڵاتی جێبەجێکردن و رێژەی ژنان لە حکومەتی هەرێمی کوردستان.......
- کورتە مێژوویەک دەربارەی سەرۆکایەتی هەرێمی کوردستان.................
-    کورتەیەک سەبارەت هەڵبژاردنەکانی ئەنجومەنی پارێزگاکان....................
بەشی چوارەم:
- کورتە مێژوویەک سەبارەت حزبە سیاسییەکانی هەرێمی کوردستان.............
- دۆخی ژنان لە نێوەندی حزبە سیاسییەکاندا.............................................
- ئامارەکانی تایبەتن بە دۆخی ژنان لە ناو حزبە سیاسییەکاندا.........................
بەشی پێنجەم:
- کورتەیەکی مێژوویی‌ دەربارەی دادگای تێهەڵچوونەوە...................................
-  دەرئەنجام .............................................................................
-  پێشنیار و راسپاردە ................................................
- خستنەڕووی داتای ژنان و پیاوان لە سەرجەم ناوەندەکان بە پێی (٤٦) خشتە


پێشەکی ......
ئەم لێکۆڵینەوەیە تایبەت کراوە بە چوار نێوەندی جیای دەسەڵاتی سیاسی لە هەرێمی کوردستاندا لەوانە دەسەڵاتی یاسادانان، دەسەڵاتی جێبەجێکردن لەوانە حکومەتی هەرێمی کوردستان و حکومەتی خۆجێی ( نموونەی ئەنجومەنی پارێزگاکان، پارێزگا و قائمقامەکان) ، دەسەڵاتی دادوەری و حزبی ( پێنج حزبی سەرەکی پێکهاتەی پەرلەمانی کوردستان) بە نموونە وەرگیراون کە زیاتر کاریگەرییان هەیە لە پێکهاتەی سستمی سیاسی لە هەرێمی کوردستاندا کە بە پێی دوایین هەڵبژاردنەکانی پەرلەمانی کوردستان لە ساڵی ٢٠١٣ دا دەنگیان هێناوەو بەشدارن لە پەرلەمان و حکومەتی هەرێمی کوردستاندا ، ئەوانیش بریتین لە (پارتی دیموکراتی کوردستان، یەکێتی نیشتمانی کوردستان، یەکگرتووی ئیسلامی کوردستان، کۆمەڵی ئیسلامی کوردستان و بزوتنەوەی گۆڕان).
ئەم لێکۆڵینەوەیە جگە لەوەی باس لە دۆخی ژنان دەکات لە هەرێمی کوردستان لەهەریەک لەو نێوەندانەی پێشتر ئاماژەم بۆ کردن هەر لە دوای ساڵی ١٩٩١  ەوە تا ئەمڕۆ کە تایبەتە بە بەشداری ژنان لە پرۆسەی بڕیارسازی لە هەرێمی کوردستان- عێراق. هەروەها کورتە باسێک دەخاتە ڕوو تایبەت بە بۆچوون و تێڕوانینی هەریەک لەو پێنج حزبە سیاسییانە بەرامبەر بە ژنان بە پێی دوا کۆنگرەیان. جگە لە خستنەڕووی ڕێژەی ژنان لە نێو هەریەک لە پۆستە باڵاکانی حزبەکان لە نێوەندی  سەرۆک و جێگر ومەکتەبی سیاسی و سەرکردایەتی ..... هتد
ئەم ڵێکۆڵینەوەیە لە پێنج بەشی سەرەکی پێکدێت، وە ئامانج لە ئەنجامدانی تیشکخستنە سەر ڕەهەندێکی گرنگی ڕەوشی ژنانە لە هەرێمی کوردستان بەوەی ژنان بە ڕێژەی چەند بوونیان هەیە لە ناوەندی بڕیارسازیدا کە ئەویش ڕەهەندێکی سیاسییە  بۆ گەیشتن بەم ئەنجامانە:
١. دیاریکردنی ڕێژە و بەشداریکردنی ژنان لە ناوەندی تەشریعیدا (سەرجەم خولەکانی پەرلەمانی کوردستان).
٢. دەستنیشانکردنی بوون و ڕۆڵی ژنان لە ناوەندی دەسەڵاتی جێبەجێکردندا ( سەرجەم کابینەکانی حکومەتی هەرێمی کوردستان و حکومەتی خۆجێی).
٣. دیدی ئایدۆلۆجیا و بەرنامەی پارتە سیاسییەکان و ڕێژە و بەشداری ژنان لە نێوەندی بڕیارسازی حزبە سیاسییەکاندا ( سەرجەم کۆنگرەکانی پێنج حزبە سیاسییەکەی پێکهاتەی پەرلەمان و حکومەتن).
٤. زانینی رێژەی ژنان لە ناوەندی دەسەڵاتی دادوەریدا.

لە ماوەی کارکردنم لە لێکۆڵینەوەکەدا تایبەت بە کۆکردنەوەی داتاکان لە هەر یەک لەو نێوەندانەدا، یەکێک لە قورساییەکانی هاتە ڕێگەم پەرشوبڵاوی زانیارییەکان بوو لە شوێنە مەبەستدارەکان و کەمیی سەرچاوە بوو بە بوونی داتای تایبەت بە بەشداری ژنان لە نێوەندەکاندا، بە تایبەتی لە نێو حزبە سیاسییەکاندا بە درێژایی کۆنگرەکانی ئەنجامیان داوە.
 بوونی ئەو بەربەستە وایلێکردم بە ئەرشیفە جیاجیاکانی بڵاوکراوەکانی سەرجەم پارتە سیاسییەکاندا بگەڕێم لە رۆژنامە و گۆڤارەکانیان، جگە لە سەردانی ئۆرگانە جیاجیاکانی حزبە سیاسییەکان و چەندین ناوەندی حکومی و کەسایەتی جیاجیا و هەروەها پشتبەستن بە سایتی هەریەک لەو ناوەندانە کە بەگشتی هەژاریم بەدیکرد لە بەشی ئەرشیفەکانی هەریەک لەو ناوەندانەدا، لە کاتێکدا بوونی ئەرشیف و بایەخدان بەم لایەنە گرنگیدانە بە خزمەتکردنی مێژووی گەل و نیشتمان لە کۆمەڵدا و رێنوێنیکردنی نەوەکانی داهاتوو.
بۆیە بە بڕوای من ئەم بەرهەمە، جگە لەوەی زانیاری بەخشە بۆ خستنەڕووی داتا و رێژەی ژنان لە سەرجەم ناوەندەکانی وەک: خولەکانی پەرلەمان، کابینەکانی حکومەتی هەرێم، ئەنجومەنی پارێزگاکان، کۆنگرەکانی حزبە سیاسییەکان و دەستکەوتەکانی ژنان لە دوا پرۆگرام و پەیڕەوی سەرجەم پێنج حزبە سیاسییەکەی پێکهاتەی حکومەت پێکدەهێنن و دەسەڵاتی دادوەریدا، زانیاری بەخشە بۆ خستنەڕووی زۆرێک لە زانیاریی تایبەت بە بوارەکانی لێکۆڵینەوەکە، هەروەها لە هەمان کاتدا دەبێتە سەرچاوە و ئەرشیفێکی مێژوویی ئامادەکراو و کۆکراوە بۆ سەرجەم نێوەندەکان. بەتایبەت بۆ حزبە سیاسییەکان.
بۆیە لە ئێستادا لە هەوڵی کارکردنم بۆ ئەوەی ئەم لێکۆڵینەوەیە ببێتە کتێبێک بە ئاستێکی فراوانتر لە ڕووی ناوەڕۆکەوە تا ببێتە سەرچاوەیەکی پێویست وگرنگ بۆ سەرجەم نێوەندەکان، بەتایبەت بۆ نێو کتێبخانەی کوردی لە هەرێمی کوردستاندا.
بۆیە جێی خۆیەتی سوپاسی هەریەک لەو لایەن و کەسایەتیانە بکەم کە لە ماوەی کارکردنمدا کارئاسانی و هاوکارم بوون لە پێدانی سەرچاوە و داتاکان، هەروەها سوپاسی کۆمەڵەی خەڵک بۆ گەشەپێدان (PDO) دەکەم کە لە پلانی خۆیاندا ئەرکی ئەنجامدانی ئەم لێکۆڵینەوەیەیان بە من سپارد و بەڵێنیان داوە لە ساڵی ئایندەدا وەک سەرچاوەیەکی کتێب بەچاپی بگەیەنن.
ئومێدەوارم ئەم بەرهەمە سوودمەند بێت بۆ هەمووان و ببێتە سەرچاوەیەکی بەسوود بۆ هەریەک لە خوێنەران بەگشتی و ناوەندە جۆربەجۆرەکانی پێکهاتەی لێکۆڵینەوەکەمیان پێکهێناوە بەتایبەتی، هەروەها ببێتە سەرچاوەیەکی نوێ وسوودمەند بۆ نەوەکانی داهاتوو.

کنێر عەبدوڵڵا
١١١٢٠١٥

گریمانەکانی لێکۆڵینەوە:
بەگشتی گریمانەکانی ئەم لێکۆڵینەوەیە لەم خاڵانەدا خۆی دەبینێتەوە:
١. بەشداریکردنی ژنان لە ناوەندی دەسەڵاتی تەشریعیدا لە ئاستێکی لاوازدایە.
٢. ڕێژە و کاریگەری ژنان لە نێوەندی دەسەڵاتی جێبەجێکردندا کەمە.
٣. بەشداریکردنی ژنان لە پرۆسەی بڕیارسازی پارتە سیاسیەکاندا لاواز و ڕواڵەتکارانەیە.
٤. پێگەی ژنان لە ناوەندی دەسەڵاتی دادوەریدا پێگەیەکی سست و لاوازە.

بەشی یەکەم
پێناسەی چەمکەکان
١. ھەرێمی کوردستان:
ھەرێمێکی ڤیدراڵیی، نەتەوەیی و ئابووری‌ ئۆتۆنۆمییە لە ناو کۆماری عێراقدا، لە رۆژھەڵاتەوە کوردستانی ئێران، لە باکورەوە کۆماری تورکیا، لە رۆژئاواوە سوریا سنوورەکانی پێک دێنن.شاری هەولێر پایتەختێتی.
٢. دەسەڵاتی یاسادانان:
ئەم دەسەڵاتە بنچینەی سەروەرییە لە دەوڵەتدا، چونکە داڕیژەری یاسایە واتە ئەنجومەنی نوێنەران، نوێنەری گەلە کە هەموو دەسەڵات و حەێانەیەکی هەیە بۆ ئەوەی نەکەوێتە ژێر بەزەیی و ڕەحمەتی دەسەڵاتی حکومەت.
 دەسەڵاتی یاسادانان لە چوارچێوەی سنوری بەرپرسیارێتی خۆیدا یاساکان دادەرێژێت و لەڕێی پێکهێنانی لیژنەکانیانەوە کارو بەدواداچوونەکانی خۆیان دەکەن کە پێکهاتەی هەموو حزبی تێدایە.
٣. دەسەڵاتی جێبەجێکردن:
 ئەو دەسەڵاتەیە کە لە سنوری یاسا داڕێژراوەکانی دەسەڵاتی یاساداناندا کاروبارەکانی دەوڵەت بەڕێوە دەبات، ماف و دەسەڵاتی پێشنیازکردنی ڕەشنوسی یاسای نوێی هەیە بۆ تاوتوێکردن و هەڵسەنگاندنی لەلایەن دەسەڵاتی یاسادانانەوە و دەربڕینی ڕەزامەندی لەبارەیەوە.
 پەیوەندی نێوان ئەنجومەنی یاسادانان و ئەنجومەنی جێبەجێکردن، پەیوەندییەکی ئۆرگانی بەهێز نابێت ئەگەر هەر یەکێک لەو دوو ئەنجومەنە بەجیا سەربەخۆ نەبن.
٤. دەسەڵاتی دادوەری:
 لەپێناو پاراستنی دیموکراسییەتدا، بێگومان دەبێت دەسەڵاتی دادوەری سەربەخۆییەکی تەواوی هەبێت. دادوەران دەبێت لە هەموو ئاستەکاندا سەربەخۆ بن و لەژێر هیچ فشارێکی سیاسی، کۆمەڵایەتی ، دارایی و ئاینی، یان هەر بوارێکدا نەبن. چونکە ئامانجی بنەڕەتی دادوەری بەرقەراربونی دادپەروەرییە بە پێی یاسا .
هەڵبژاردنی دادوەر لە ژیانی دیموکراسیدا فاکتەرێکی گرنگە و دەبێت هەڵبژاردنیان زۆر دوور بێت لە گەمەی سیاسی تەسکدا لەپێناو پاراستنی سەربەخۆییان. بۆیە باشتر وایە ئەنجومەنی نوێنەران، ئەندامانی دادگای باڵای دەستوری لەجیاتی حکومەت هەڵببژێرێن، بەڵام دەربارەی هەڵبژاردنی دادوەرانی دیکە دەشێت لە ڕێگەی هاوکارانی خۆیان هەڵبژێردرێن.
٥. حکومەتی هەرێمی کوردستان:
 حکومەتی هەرێمی کوردستان، دەسەڵاتی جێبەجێکاری بەگوێرەی یاساکانی هەرێمی کوردستان پەیڕەودەکات کە داڕێژراون لە لایەن پەرلەمانی کوردستانەوە.
٦. پارت( حزب):
ووشەی حزب سەرچاوەکەی لە لاتینییەوە هاتووە کە لە رووی زمانەوە بە مانای کەرت یان بەش دێت. واتە کۆمەڵێک خەڵک لەخۆ دەگرێت و بەشێکە لە کۆمەڵ.
لە کتێبی (حزبە سیاسییەکاندا) هاتووە حزبەکان ڕێکخراوێکن کە مەبەستیان دەسەڵاتە و ئەندامەکانی هەوڵ دەدەن نوێنەرانیان پۆستە حکومییەکان بەدەستەوە بگرن.
٧. پارتی سیاسی:
 ڕێکخراوێکی کۆمەڵایەتی و سیاسییە، کۆمەڵە کەسێک بەیەکەوە ڕێکدەخات کە پێویستییەکی ماددی و مەعنەوی و فکری هاوبەش پێکیانەوە دەبەستێت.  بەهەر میکانیزمێک بێت کار دەکات بۆ گەیشتن بە دەسەڵات تا بتوانێت بەرژەوەندییە تایبەتییەکانی خۆیان بەجێبهێنن و جێبەجێکردنی ئەوەی بڕوایان پێیەتی.
٨. بەشداری سیاسی:
جۆرێکە لە چالاکی سیاسی کە هاوڵاتیان بەگشتی ئەنجامی دەدەن بە مەبەستی کاریگەری لەسەر پرۆسەی بڕیارەکانی دامو دەزگاکانی دەوڵەت.
٩. پرۆسەی دروستکردنی بڕیار:
هەندێک لە شارەزایان پێیان وایە سیاسەت وەک زانستی وەرگرتنی بڕیار ناوزەند دەکەن ئەمەش لەسەر بناغەی گریمانەی بڕیاروەرگرتنە لە زانستی سیاسەتدا، چونکە وەرگرتنی بڕیار یەکێکە لە سەرەکیترین پرۆسەکانی بەڕێوەبردن کە پێویستە لە نێوەندی زیاد لە هەڵبژاردەیەک باشترینیان هەڵبژێریت کە بەر لەوەش پێویستە کەسی بڕیاردەر بەئاگابوون و زانیاری تەواوی لەسەر هەموو لایەنەکانی بابەتەکە  هەبێت بۆ ئەوەی بتوانێت بڕیارێکی دروست بدات. پاشان زانیارییەکان شی بکاتەوە و بەپێی ئەولەویەتی ئامانجەکان بڕیاری لێ بدات.
 لێرەدا ئەوەی گرنگە بیرکردنەوەیە لە بوونی بەدیل- ئەلتەرناتیف بۆ گەیشتن بە ئامانجەکان. وە بێگومان کلتوری سیاسی، بارودۆخی کۆمەڵ، کەسایەتی و ئەقڵی بڕیاردەر و چەندین فاکتەری دیکە ڕۆڵیان هەیە لەم پرۆسەیەدا.
١٠. دەسەڵات:
مەبەست لێی خۆسەپاندنی کەسێکە بەسەر کەسانی تردا، هەرچەندە پێچەوانەی خواستی ئەوانیش بێت.
١١. دەسەڵاتی سیاسی:
بریتییە لەو دەسەڵاتەی کەسێک یان گروپێک لە نێوکۆمەڵگەدا بەمەبەستی کاریگەری و کۆنترۆڵکردنی ژیانی کەسانی دیکە هەیەتی و لە مەیدانی سیاسەتدا چەندین ڕێگەی جۆراوجۆر هەیە بۆ بەدەستهێنانی ئەو جۆرە دەسەڵاتە.
١٢. هەڵبژاردن:
 یەکێکە لە مافەکانی مرۆڤ و پرۆسەیەکی دیموکراتی و مەدەنییە و دەشێت ببێتە خوڵقاندنی ئاڵوگۆڕکردن و دەستاودەستکردنی دەسەڵات بە ڕێگەی ئاشتیانە.
١٣. کۆتا:
ووشەیەکی ئینگلیزییە و بە مانای بەش یان پشکی رێژەیی دێت، مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ کاری ئەرێنی ( (Affirmative actionکە بۆ یەکەمجار لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بەکارهاتووە و بریتی بووە لە سیاسەتی قەرەبوکردنەوەی گروپە بێبەشەکان چ لەلایەن دەسەڵاتە حکومییەکانەوە بێت، یان خاوەنکارەکانی کەرت تایبەت.

پرۆسەی بەشداریکردنی سیاسی ژنان لە  هەرێمی کوردستان
بە گشتی وتووێژ و ئاڕاستەی گفتوگۆکان سەبارەت بە بەشداریکردنی سیاسی ژنان لە کوردستاندا تێڕوانینی جیاواز لەخۆ دەگرێت. هەندێک تا ئێستا پێیان وایە بواری سیاسەت ناوەندێک نییە بۆ ژنان کە کاری تێدا بکەن. لایەنێکی دی کە پێچەوانەی ئەم ڕایەی هەیە و ئیجابییە و پێیان وایە بێ بەشداربوون و بوونی ژنان لە پرۆسەی بڕیارسازیدا،  پرۆسەی سیاسی گەشە ناکات و کۆمەڵ ناچێتە پێشەوە.
بێگومان هەریەک لەو دوو ئاڕاستەی بیرکردنەوانە  بنەما و هۆکاری خۆی هەیە، بۆیە گرنگە بەگشتی ئاماژەیەک بدەین بە هۆکارە سەرەکییەکانی بەربەستن لەبەردەم بەشداربوونی ژنان لە پرۆسەی بڕیارسازیدا. بەڵام بۆ ئەوەی واقعبین و بابەتیانە لەم بوارە بکۆڵینەوە پێویستە بە ووردی باس لە کۆی پرۆسەی سیاسی لە کوردستاندا بکەین، ئەو کات دەتوانین بزانین پێگەی ژنان لە کوێی پرۆسەکەدان و چی بکرێت بۆ چارەسەرەکان.
بێگومان قسەکردن لەسەر بەشداری سیاسی تەنها لە دەنگدان و خۆپاڵاوتندا خۆی نابینێتەوە، بەڵکو فراوانترە، ئەگەرچی بواری سیاسەت لە هەموو کۆمەڵگەیەکدا لە ئاست نوخبەدا خۆی دەبینێتەوە، بەڵام هۆشیاری سیاسی بۆ هاوڵاتیان گرنگێتی و کاریگەری خۆی هەیە بۆ خزمەت و گەشەکردنی کۆمەڵ و گۆڕێنی ئاڕاستەی گۆڕانکارییەکان بۆ ئەو مەبەستە.
 بە واتایەکی دیکە، زۆرن ئەو چالاکییانەی بە بەشداری سیاسی دەژمێردرێن، لەوانە هەموو هەوڵێک بۆ گۆڕینی واقعی سیاسی کۆمەڵ، بوون بە ئەندام لە هەر گروپێکی فشار یان رێکخراوەکانی کۆمەڵی مەدەنی، بەشداربوون لە کۆبونەوە گشتییەکان، خۆپیشاندان و بەشداری لە گفتوگۆ و شیکارکردن و پێشنیار و هەموو جووڵەیەک کە مانای هاوڵاتیبونی خۆتی تێدا بەرجەستە بێت.
وێڕای ئەوەی بەشداریکردنی ژنان لە پرۆسەی هەڵبژاردندا گرنگییەکی تایبەتی خۆی هەیە، چونکە هەڵبژاردن ئامانج نییە، بەڵکو ڕێگەیەکە بۆ ئەوەی ژنان بتوانن پلە و پایەی خۆیان لە دامودەزگاکانی دروستکردنی بڕیارەکاندا بەدەستبهێنن، وە بەشداریکردن لە کایەی گشتیدا یەکێکە لە مافە بنەڕەتییەکانی مرۆڤ، بۆیە پێویستە ژنان بتوانن ڕۆڵی خۆیان بگێڕن.
بەپێی پەیماننامەی تایبەت بە مافە سیاسییەکانی ژنان لە ساڵی ١٩٥٦ دا لە ماددەی دووهەمیدا باس لەوە دەکات ژنان ئەهلیەتی یاساییان هەیە بۆ ئەوەی لە دەنگدانی گشتیدا بۆ دامەزراوە نوێنەرایەتییەکان هەڵبژێردرێن، دەبێت لە یاسا نیشتمانییەکاندا کۆمەڵێک هەلومەرج هەبن یەکسانی نێوان ژن و پیاو بەدیبهێنن و بواری هیچ جۆرە جیاکارییەک نادەن.
بۆ نموونە لە مادەی ٢٥ ی پەیمانی نێودەوڵەتی تایبەت بە مافە مەدەنییە سیاسییەکان دەڵێت" هەموو هاوڵاتیییەک مافی ئەوەی هەیە بەشداری بکات لە بەڕێوەبردنی ژیانی گشتی ووڵاتەکەیدا، بەشێوەیەکی ڕاستەوخۆ یان لە ڕێگەی ژمارەیەک نوێنەری هەڵبژێردراوەوە" هەروەها ڕێکەوتننامەی نەهێشتنی جیاکاری دژی ژنان لە ساڵی ١٩٧٩ دا لە مادەی حەوتیدا باس لە مافی ژن دەکات بۆ دەنگدان لە هەموو جۆرە هەڵبژاردنەکان و ڕاپرسییە گشتییەکاندا، هەروەها باس لە لێوەشاوەیی ژن دەکات بۆ خۆپاڵاوتن لە هەموو ئەو دەزگایانەی کە ئەندامەکانیان لە ڕێگەی دەنگدانی گشتییەوە دیاری دەکرێن، لەپاڵ ئەوەشدا بۆی هەیە بەشداری بکات لە داڕشتنی سیاسەتەکانی حکومەت لەگەڵ جێبەجێکردنی ئەو سیاسەتانە و پڕکردنەوەی پۆستە گشتییەکاندا.
بە دیوێکی تردا مەرج نییە نزمی ئاستی نوێنەرایەتیکردنی ژنان لە پەرلەمان و پۆستە باڵاکانی ئەو ووڵاتانەدا مانای ئەوەیە جیاکاری دژی ژنان لەئارادایە یان ڕەنگدانەوەی بارودۆخی کۆمەڵایەتی ژنانە، چونکە گەلێک هۆکار هەن بۆ ئەوەی ڕێژەی ژنان لەو پلەو پایەو پۆستانەدا کەم بێت، لەوانە خۆبەدوورگرتنی ژمارەیەکی زۆری ژنان لەوەی بەشداری کاری حزبایەتی و سیاسەت بکەن.
دیارە کاری حزبی و سیاسی دەروازەی یەکەمە بۆ بەشی هەرە زۆری حاڵەتەکانی نوێنەرایەتیکردن لە دامەزراوە سەرۆکایەتییەکاندا لەسەر ئاستی دەوڵەت.  
بێگومان بۆ ئەوەی ژنان تەواوی مافە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکانی خۆیان بەدەستبهێنن، پێویستە ژمارەیەکی زۆری فاکتەرەکان پێکەوە کۆببنەوە، وەک پەرەسەندنی ڕەوشی ئابوری و گەیشتن بە ئاستێکی پێشکەوتووی دیاریکراوی گەشەکردن لە بوارە جیاوازەکاندا ، ڕوودانی گۆڕانکارییەک لە بونیاد و پەیکەری کۆمەڵایەتی و ئابوریدا، هەروەها ڕوودانی گۆڕانکاری لە کلتور و چەمکە کۆمەڵایەتییەکاندا کە دیدی کۆمەڵ بۆ ژن دیاری دەکەن. ئەمەش پرۆسەیەکی درێژخایەنە کە بە پەروەردەکردنی کۆمەڵایەتی دەستپێدەکات.

پرۆسەی بڕیارسازی لە  هەرێمی کوردستان
 لە هەموو جیهاندا سستمی سیاسی بریتییە  لە سێ دەسەڵاتی سەرەکی کە پایەکانی بەڕێوەبردن و دامەزراوەکانی لەسەر بونیاد دەنرێ، ئەوانیش بریتین لە دەسەڵاتی پەرلەمانی و جێبەجێکردن ودادوەریی . کە هەریەک لەم سێ دەسەڵاتە سەربەخۆ و پەیوەندیدار و گرێدراون پێکەوە  و هەریەکەیان جگە لەخۆیان هیچ هەیمەنەیەکی تاکلایەنە و گروپ و کەسایەتییەکیان لەسەروو خۆیانەوە نییە. ئەمەش بێگومان لە ووڵاتە دیموکراسییەکاندا بە تەواوی جێگیرە و پەیڕەو دەکرێت، بەڵام لە هەرێمی کوردستان تا ئێستا پێچەوانەکەی پەیڕەو دەکرێت وەک زۆرێک لە ووڵاتانی ڕۆژهەڵات کە هەمیشە وەک قەوارەی سیاسی دەسەڵاتەکان بوونیان هەیە لە سستمی حوکمڕانیدا، بەڵام لە رووی سەربەخۆبوونی دامەزراوەکان خاڵییە لە دەسەڵات .
بە واتایەکی دیکە لە کوردستاندا بوونی هەرسێ دەسەڵاتەکە هەیە ، بەڵام هیچ کام لەو دەسەڵاتانە سەربەخۆیەتیان نییە لە بڕیارداندا. هەیمەنەی حزبی و دەسەڵاتی تاکلایەنەی سەرکردەکان هەمیشە هێزیان زیاترە و ئاڕاستەی بڕیارەکان بە ویست و خواست و بەرژەوەندی خۆیان دەگۆڕن.
بوونی ئەم واقعەیە  بۆتە هۆی نەبوونی گۆڕانکاری ڕیشەیی لە ژیانی کۆمەڵ و سەرجەم کایەکان و هێنانەکایەوەی قەیرانی یەک لەدوای یەک، بۆ نموونە زۆرن ئەو هەوڵانەی  لە ئاست تاکەکەسی و کۆمەڵ و لایەنەکاندا هەوڵ دراوە  بۆ گۆڕینی ئەو واقعە، بەڵام دەسەڵاتداران و لایەنە سیاسییەکان بەگشتی نەیانهێشتووە بە ئاکام و ئەنجام بگات. دوا  نموونەی هەوڵەکان کە لە مێژووی پەرلەمانی کوردستاندا کاری لەسەر کرا،  تەواوبونی ماوەی پۆستی سەرۆکایەتی هەرێم بوو لە ٢٠٨٢٠١٥ دا بە پێی یاسا کە پەرلەمان هەوڵی زۆریدا هەیمەنەی دەسەڵات بگەڕێنێتەوە بۆ پەرلەمان، بەڵام دەرئەنجام لاوازی و یەکنەگرتوویی حزبە سیاسییەکانی تر بە تایبەت هەڵوێستی جیاوازی ئەندامانی یەکگرتووی ئیسلامی کوردستان بەوەی هەندێکیان نەچوونە هۆڵی پەرلەمانەوە لە کۆبونەوەی ١٩٨٢٠١٥ دا و بەوەش نیسابی یاسایی تەواو نەبوو، هەروەها بەشدارنەبوونی ئەندامانی پارتی دیموکراتی کوردستان و رێگریکردنیان لە ئەنجامدانی کۆبونەوەکە و پێداگیرکردنیان لەسەر مانەوەی مەسعود بارزانی وەک سەرۆک، نەک تەنها شکۆیی و سەربەخۆیی پەرلەمانیان شکاند، بەڵکو هەموو ئەو کەس و لایەنانەی بەشداربوون لە پێشیلکردنی یاسا و مانەوەی سەرۆکی هەرێم بەشێوەیەکی نایاسایی، دژ بە بنەماکانی دیموکراسی و دواخستنی پرۆسەی گەشەکردن و مەدەنی بوون لە کوردستاندا و بەوەش ناسنامە و مێژووی چەندین ساڵەی هەرێمی کوردستانیان خستە ژێر پرسیارەوە لە ئاست ناوخۆ و جیهاندا، چونکە هەمیشە سەرجەم پارتە سیاسییەکان لە بانگەشەی دیموکراسیدا بوون و باسیان لەوە دەکرد کە کوردستان نموونەی ئەزموونی باشە و پێویستە عێراق لە پاش ڕوخانی رژێمی بەعس لە کوردستاندا لە ساڵی ٢٠٠٣ ەوە چاوی لێبکات و سوودی لێوەربگرێت، بەڵام نەک هەر نەیانتوانی ئەو ئامانجە بپێکن و ئەزموونی چەندین ساڵەی کوردستان بپارێزن یان سەرجەم دروشمەکانی چەندین ساڵەی بانگەشەی بۆ دەکەن بیخەنە بواری جێبەجێکردنەوە، بەڵکو کۆی پێشکەوتن و ئاوەدانکردنەوە و پرۆسەی دیموکراسی و ژێرخانی ئابوری و ژیانیان لە کوردستاندا پاشەکشە پێکرد و هەرێمی کوردستانیان گەڕاندەوە بۆ قۆناغی سەرەتای ساڵانی نەودەکان لە ڕووی سیاسییەوە ...هتد
ئەمە جگە لەوەی ئەو هەڵویستەی پارتی دیموکراتی کوردستان سەبارەت شکستهێنان بە کۆبونەوەی پەرلەمان لە رۆژی ٢٠٨٢٠١٥ دا بە مەبەستی تێپەڕاندنی پرسی سەرۆکایەتی هەرێم بە شێوەیەکی نایاسایی، کاردانەوەی نایاسایی تری بەخۆوە راکێش کرد لە لایەن پارتییەوە کە بە هەڵەیەکی مێژوویی سیاسی  ناوزەند دەکرێت لە هەرێمی کوردستان بە تایبەتی و ئاستی جیهان بەگشتی ئەوەش بریتی بوو لە رێگریکردن لە سەرۆکی پەرلەمان و چەند پەرلەمانتارێک لەگەڵیدا لە رۆژی ١٢١٠ لە بازگەی پردێ- هەولێر بۆ ناو شاری هەولێر، پاشان ناردنەوەی وەزیرەکانی گۆڕان و سەندنەوەی وەزارەت لێیان بە تایبەت لە کاتێکدا کوردستان بەو پەڕی قەیرانی دارایی سەختدا تێدەپەڕی، پارتی دیموکراتی کوردستان بە بڕیارێکی تاکلایەنەی حزبی وەزیری دارایی ناردە ماڵەوە و لە هەمان کاتدا وەزیری پێشمەرگەش، لە کاتێکدا شەڕی داعش لەوپەڕی جەنگدا بوو لەگەڵ کوردستاندا. ئەمە وێڕای پڕکردنەوەی پۆستەکانی وەزیرەکان لەلایەن خۆیانەوە .... هتد
 بۆیە گەورەترین قەیرانی حوکمڕانی لە هەرێمی کوردستان بریتییە لە نەبوونی دەستور و نەبوونی سستمی سیاسی سەربەخۆ کە چەندین ساڵە بەهۆی ناکۆکی و بۆچوونە جیاوازەکانی حزبە سیاسییەکان لە کوردستاندا نەیانتوانی دەستورێکی تایبەت بە کوردستان بهێننە ئاراوە ، ئەوەش وایکردووە هەموو بڕیارەکانی دەدرێن لە حزبە سیاسییەکانەوە دەربچێت و حزبەکان ببنە سەرچاوەی سەرەکی یەکلاکردنەوەی کێشە و بڕیارەکانی دەدرێن لە سەرجەم ناوەندەکاندا و لەهەمان کاتدا پارتی خۆی بە حزبی حاکم بزانێت و  ڕێ بە خۆی بدات پێشێلی هەموو یاساکان بکات وهەموو حزبەکانی تریش، ئەگەرچی بە دەنگی خەڵک کورسییەکانیان بەدەستهێناوە بیەوێت بیانکاتە پاشکۆی خۆیان کە ئەمە لەهیچ سستمێکی حوکمڕانیدا نەبووە و ئامادەیش بێت باس لە دیموکراسیەت بکات کە خودی هەموو ئەو هەڵوێستانە بە کاری دەسەڵاتێکی دیکتاتۆر ناوزەند دەکرێت.
 بە واتایەکی دیکە حزبەکان لە کوردستاندا بوونەتە مەرجەعی سەرەکی نێوەندی بڕیارسازی بۆ پەرلەمان وحکومەت وتەنانەت دەستێوەردانی ئاشکرایشیان هەیە بۆ نێودەسەڵاتی دادوەری هەر کات بیانەوێت کە لە سستمی دیموکراسیدا ئەمە پێچەوانەیە و حزب ئەوەندە کاری خۆی دەکات کە نوێنەرەکانی دەگەیەنێتە پەرلەمان و حکومەت و بە کەسانی تەکنۆکرات، دامودەزگاکانی حکومەت بەڕێوە دەبات وهیچ دەستتێوەردانێکیشی نابێت بۆ دەسەڵاتی دادوەری.
 لە کوردستاندا قەیرانەکە یان گرفتەکە لەوە قوڵترە بەوەی لەناو خودی پارتە سیاسییەکانیشدا پرۆسەی بڕیاردان یان دروستکردنی بڕیار تەنها و تەنها لە لایەن کەسێکەوە یان هەندێ جار دەستەگەرییەکی دیاریکراوی ناو حزبەکەوە دەدرێت، بەو واتایەی لە کوردستاندا بەگشتی ئەوەندەی پرۆسەی وەرگرتنی بڕیار هەیە، ئەوەندە گرنگی نەدراوە بە پرۆسەی دروستکردنی بڕیار کە دروستترین و ڕاستترینە لە بەڕێوەبردنی ووڵاتدا، چونکە لە پرۆسەی دروستکردنی بڕیاردا بەشداریکردنی زۆرینە یان هەمووان ڕۆڵی گرنگ و سەرەکی دەبینێت بۆ گەیشتن بە باشترین بڕیار لە بەرژەوەندی گشتدا، نەک تاک کە ئەم قۆناغە کاریگەرترین و قورسترین و گرنگترین قۆناغە کە ڕاکێشی وەرگرتنی باشترین بڕیاری لێدەکەوێتەوە بۆ خزمەتی هەمووان و گشت.
 ئەمە وێڕای ئەوەی هەمووان بەشدار دەبن، هەمووانیش بەرپرسیارێتی دەرئەنجامی بڕیارەکە لەئەستۆ دەگرن کە ئەم لایەنە لە حوکمڕانی کوردیدا غیابی هەیە.
بۆ نموونە، ئەوە کەسێکی دەسەڵاتدارە لە ناو مەکتەبی سیاسی حزبەکاندا زۆر جار بێ ئاگابوونی ئەندامەکان ڕێکەوتننامەی چارەنوسسازیش واژوو دەکەن. ئەوە لایەنێکی دەستەگەریی ناو پارتێکی سیاسییە لەناو خودی پارتەکەدا ڕێکدەکەون و کەس و لایەنەکانی تر فەرامۆش دەکەن و بڕیار دەدەن  بێ ئاگابوون و حساببۆکردنی ئەوانی دیکە. ئەوە دەستەیەکی دیاریکراوی حزبێکی سیاسییە دوور لە بەشدارپێکردنی ئەندام و کادرەکانی بڕیاری چارەنوسساز دەدەن و دواتر ئەندامەکانیان ناچار دەکەن ملکەچی بڕیارەکانیان بن، گەر ڕەزامەندیش نەبن لەسەر بۆچوون و بڕیارەکان. یاخود رێگەنەدان یان گوێنەگرتن لە سەرنج و رەخنە و پێشنیازەکانی زۆرێک لە ئەندامان و کادری حزبەکان لە نێوەندی مێژووی کۆنگرەکانیاندا نموونەیەکی تری بەرجەستەیە کە بەهۆیەوە وا دەکات زوربەی کۆنگرەکانی حزبە سیاسییەکان هیچ گۆڕانکارییەکی ریشەیی و بنەڕەتی  بەدینەکرێت چ لە ناوەڕۆکی بەرنامە و پەیڕەوە و پرۆگرامەکانیاندا و چ لە گۆڕێنی کەسایەتییەکاندا کە لە ناوەندی بریارسازی حزبدان...هتد
لە کاتێکدا ڕاستی پرۆسەکە بەشداربوون و هەڵگرتنی بەرپرسیارێتی هەمووانە لە بڕیارەکاندا کە دەرئەنجام نەبوونی ئەم پرنسیپە گرفت و کێشە و ئاڵۆزی زۆر دەخوڵقێنێت چ لەناو ئەندامەکانی پارتە سیاسییەکە و چ  بۆ چارەنوسی نادیاری پارتەکە و چ بۆ زیانگەیشتن بە چارەنوسی کۆمەڵ. چونکە دواجار بڕیاری دروست ئەو بڕیارانە دەبن کە زیاد لە هەڵبژاردەیەک لەبەردەم تاکەکاندا هەبێت، نەک یەکێک و بسەپێنرێت لە هەمان کاتدا.
لە ڕوانگەی ئەو واقعە سیاسییەوە، پرسیارێک دێتە ئاراوە بەوەی ئاخۆ پێگەو بەشداری ژنان لە پرۆسەی سیاسیدا لە کوێدا خۆی دەبینێتەوە؟
بێگومان گەر واقعی سیاسی  لە هەر کۆمەڵێکدا خۆی لەخۆیدا پێواری پرۆسەی ڕاستەقینەی سیاسی لەخۆ بگرێت. نەک خودی پیاوەکان بە فعلی بەشداربوون و بڕیاردانیان نابێت ، بەڵکو ژنانیش لەو نێوەندەدا دووئەوەندە بەشداربوونی ڕاستەقینەیان زەحمەت دەبێت ، جارێک بەهۆی ئەندامبونییەوە و جارێکی دی بەهۆی ژنبونییەوە .
 ئەمەش بەهۆی گرفتی ئەوەی تا ئێستا  بوونی سستم بەدیناکرێت لە نێوەندی سەرجەم حزبەکاندا، هێندەی میزاج و دەستەگەریی و بنەماڵەیی و ئەقڵیەتی پیاوسالاری ڕۆڵ دەگێڕێت.
 بوونی ئەو واقعەیشە وایکردووە ڕیژە و ژمارەی ژنان و بونیان لە نێوەندی هەر سێ دەسەڵاتەکە بەگشتی و نێوەندی مەکتەبی سیاسی و سەرکردایەتی پارتە سیاسییەکان بە تایبەتی وەک وجود بونیان نەبێت و گەر هەشبن ڕێژەیان کەمە، لەوەش زیاتر لە پرۆسەی بڕیارداندا بەشداریان پێناکرێت. کەواتە گرفتەکە بۆ ژنان دوولایەنەیە، لە لایەک بەهۆی نەبوون یان کەمی ڕێژەیانەوەیە لە نێوەندی بڕیارەکاندا ولە لایەکی دیکەش بەگشتی لە پرۆسەی بڕیارسازیدا بەشدار پێناکرێن.
 بۆیە جوڵانەوەی دەستەجەمعی ویەکگرتوویی خودی ژنان بۆ بەشداربوون لە پرۆسەی سیاسی و بڕیارسازیدا زەرورەت و پێویستە و بگرە مەرجێکی بنەڕەتییە بۆ بەشداریکردنی ڕاستەقینەی ژنان لە سیاسەتدا. ئەمە جگە لە گرنگی کارکردنی خودی ژنان لەسەر خۆیان کە سیاسەت و نێوەندی بڕیارسازی لەلایان خەم و ئامانجیان بێت بۆ چەسپاندنی رۆڵ و کاریگەریان وەک مرۆڤ و وەک ژن، نەک ئەوەی پەسەندی بکەن کە تەنها ژمارەیەک بن بۆ زیادبوونی ژمارەو ڕێژەیان وەک پڕکردنەوەی پۆستەکان کە خودی ئەو تێڕوانینە دوورە لە هەقیقەتی خەبات وهەوڵەکانی رێکخراوەکانی ژنان بۆ بوونی ژنان لە نێوەندی بڕیارسازیدا.

هۆکارەکانی ڕێگرن بۆ بەشداری ژنان لە پرۆسەی بڕیارسازیدا
وێڕای ئەوەی بەشداری ژنان لە پرۆسەی بڕیارسازیدا لە سەرتاسەری ووڵاتانی جیهاندا لە ئاستێکی دەستەبژێریدا ( نوخبە) خۆی دەبینێتەوە، بەڵام هەنگاوەکانی بەشداریکردن وکاریگەرییان بە پێی کۆمەڵەکان گۆڕانکاری بەخۆوە دەبینێت، بۆیە بوونی هۆکارەکانیش بە پێی واقعی کۆمەڵەکان جیاوازی بەخۆوە دەبینن کە گرنگترینی هۆکارەکان لە کۆمەڵی کوردیدا تا ئەمڕۆ خۆی لەچەند خاڵێکدا دەبینێتەوە و بریتییە لە:
١. کلتوری کۆمەڵ:
 تا ئێستا کلتورێکی ئاینی، خێڵەکی و باوکسالارییە و بوونی ئەم پێشینەیە کاریگەری تەواوی هەیە لەسەر فکر و بیرکردنەوە و ڕادەی ڕۆشنبیری تاکەکان کە هەمیشە جیاکاری و جیاوازی دەخاتە نێوان رەگەزەکانەوە و وەک مرۆڤ سەیریان ناکات تا لە ڕێیەوە توانا و لێهاتوویی مرۆڤەکان ببێتە سەنگی مەحەکی جیاکەرەوەی مرۆڤەکان لە ڕووی توانایانەوە، نەک لە ڕووی رەگەزیانەوە. وە خودی ئەم کلتورەیە ڕەنگدانەوەی بەسەر نێوەندی ئەقڵیەتی سیاسەتمەداران و حوکمڕانان و پارتە سیاسییەکان هەیە کە هەمیشە لە چوارچێوەی ئەم کلتورەدا ژنان وەک مرۆڤ مامەڵەیان لەگەڵدا ناکرێت بەقەد ئەوەی وەک ڕەگەزێکی پلە دوو و هەمیشەش نایەکسانی و جیاکاریان لەگەڵدا دەکرێت، چونکە ئەقڵیەتەکان هێندەی وەک جەستە و لایەنێکی بایەلۆجی بیری لێدەکەنەوە، وەک ئەقڵێکی بەشداربوو تەماشای ناکەن لە بەڕێوەبردنی حوکمڕانیدا کە خودی کێشەکە لەمەوە سەرچاوەی گرتووە.
ئەوەی لێرەدا جێی باسکردنە، جەختکردنەوەیە لەوەی جوانی و گرنگی مرۆڤەکان بە بوونی ڕەگەزە جیاوازەکانەوەیە.
 بەو واتایەی گرنگە هەم پیاوان و هەم ژنان خۆیان شانازی بە ڕەگەزی خۆیانەوە بکەن وەک ئەوەی هەن، نەک ژنان بەهۆی تێڕوانینی کۆمەڵەوە بۆیان هەوڵی نەفرەتبوون یان گۆڕینی بەرگی خۆیان یان ڕەفتاری خۆیان بدەن لە پێناو ڕازیبوونی کەسانی دیکە یاخود لە پێناو چوونە پێشەوە و جێکردنەوەی خۆیان لە نێوەندەکانی سیاسەتدا هەوڵی چوونە پاڵ کەسایەتییەکی حزبی یان لایەنە دەستەگەرییەکانی حزبە سیاسییەکان بدەن یان ناچاربن رەگەزبوونی خۆیان بەکاربهێنن بۆ چوونە پێشەوە و بەشداریان لە ناوەندی بڕیارسازیدا کە بەداخەوە هەموو ئەوانە ڕویانداوە ، ئەگەرچی بەو شێوەیە ناتوانن هیچ کاریگەرییەکیان بەسەر گۆڕانکارییەکاندا هەبێت، چونکە بە دیوێکی تردا ئەوەی لێرەدا گرنگە  بوونی جیاوازیکردن نییە لە نێوان ژنان و پیاواندا، هێندەی قسەکردنە لەسەر بوون یان ناڕەوایەتی جیاوازیکردنی ئەقڵیەتەکان لە نێوان ڕەگەزەکاندا بەوەی تەنها لەبەر ئەوەی  ژنە جیاکاری لەگەڵدا دەکرێت. چونکە ڕاستییەکەی ئەوەیە هەردووکیان وەک مرۆڤ و هەردووکیان وەک ئەقڵیەت گرنگن بۆ بەشداربوون لە کۆمەڵدا. ئیدی ئەوە توانا و لێهاتوویی و ئەرکی مرۆڤەکانە نیشانی دەدات مافی وەکیەکیان هەبێت بەپێی ئەرکەکانی دەیبینن.
٢. خودی ژنان:
 ملکەچبوونی ژنان و دوورەپەرێزیان لە سیاسەت هۆکاریکی ترە کە وایکردووە ڕۆڵی ژنان لەناو ئەحزابدا سست بێت. ئەمە جگە لەوەی بەگشتی شێوازی کارکردنی ژنان لە نێوەندی سیاسەتدا کەمینەن ئەوانەی سیاسەت بووبێتە خەمی سەرەکی وئەولەویەتیان بە ئامانجی گۆڕانکاری ڕیشەیی بۆ بەرەوپێشبردنی سستمی سیاسی لە کوردستاندا،  بەهۆی سەرقاڵیانەوە بێت بە کاروبارە کۆمەڵایەتی و داخوازییەکانی کۆمەڵ بەگشتی لێیان خوازیارن یان بەهۆی کارکردنی تەقلیدی باوی ژینگەی حزبە سیاسییەکانەوە بێت یاخود هەر ناوەندێکی تر ...هتد بۆیە هەمیشە وەک زۆرێک لە کادرانی حزب شێوەی ڕۆتین و تەقلیدی کارکردن بۆتە درێژەدان بە کارەکانیان و لە هەمان کاتدا تێڕوانینی زوربەی ژنانیش وەک زوربەی تری کادرانی نێوەندی حزبە سیاسییەکان بۆتە سەرچاوەیەکی یەکلاکەرەوە بۆ هەڵبژاردن و کاندیدکردنیان بۆ هەر پۆستێکی دیاریکراو لە ناو حزب و دەرەوەیدا کە وایکردووە  هۆکارێکی تر بێت بۆ لاوازی هۆشمەندی سیاسی و گرنگینەدانی ژنان وەک خەمێکی سەرەکی بەمەبەستی هەوڵدان بۆ چەسپاندنی خۆیان و دەرکەوتنیان وەک مرۆڤ و کاریزمایەکی سیاسی لە ناو کۆمەڵدا کە دەستیان هەبێت لە گۆڕانکاری و داهێنان و دەستکەوتی سیاسی نوێ و بەبەرهەم.
ئەوەیە وایکردووە  متمانەی ژنان بە یەکتری لاواز بێت و هەر خودی خۆیان بن دەنگ بەخۆیان نەدەن، هەر بۆیە تا ئێستا کەمینەیەکی ژنان هەن کە بە مافی خۆیان پۆستەکان وەردەگرن لەکاتی هەڵبژاردنەکاندا. ئەگەرچی بونیان لە نێوەندەکەدا زیاترە بە بەراوورد لە ساڵانی ڕابردوو.
 ڕاستە لە ئێستادا بە بەراوورد لەگەڵ سەرەتای ساڵانی نەوەدەکاندا  بەشداری ژنان گۆڕانکاری زۆری بە خۆوە دیوە چ لە ڕووی دەنگدان و خۆپاڵاوتن  لە کاتی پرۆسەی هەڵبژاردنەکاندا، چ وەک بوونیان لە نێوەندی چالاکییە سیاسییەکاندا و بەشداریان لە ڕێکخراوەکانی کۆمەڵی مەدەنی و سەرجەم بوارەکانی تری کۆمەڵ و نێوەندی بریارسازیدا، بەڵام لەئاستی ناوخۆدا،  بەڕادەی تموحی خودی ژنان نییە و لە هەمان کاتدا بە بەراوورد لەگەڵ جیهاندا رێژەکەیان  لەئاست رێژەی بەشداری ژنانی زۆرێک لە ووڵاتاندا نییە کە رێژەی ژنان لە پەرلەمانیاندا بە رێژەی٥٠% سەرووترە.
 ئەمە وێڕای ئەوەی  کەمیی ژنانی شایستە و لە رووی جۆرییەوە، گرفتێکی تری بوونی ژنانە لە نێوەندی سەرجەم کایە سیاسییەکاندا کە بەهۆی تێنەگەیشتن لە گرنگی ئەرک و بوارەکەی نەیانتوانیوە هیچ جێدەستیان دیار بێت و ڕەوتی گۆڕانکارییەکان بەرەو باشتر بەرن لە بەرژەوەندی مافەکانی ژناندا، لەبەر ئەوەی هەندێ جار گەر بە ڕێژەش کەمینەی دەنگەکانیان هەبێت، بوونی خودی کەسەکان لە رووی جۆرییەوە دەتوانێت دەنگێکی بەهێز و کاریگەر بێت لە ناوەندە جۆربەجۆرەکاندا بۆ دروستکردنی ڕای گشتی بەدەوری مەسەلەکاندا. چونکە ژنان دەبێت دڵنیا بن لەوەی بوونی کۆتا فاکتەرێکی یەکلاکەرەوەی کاتییە و بۆ قۆناغێکی دیاریکراو دەشێت گونجاو بێت، بەڵام لە داهاتوودا پێویستە ژنان بە ناسین و توانای خۆیان دەنگ بەدەست بهێنن، نەک تەنها بە کۆتا سەربکەون و ببنە جێگرەوەی کەسێکی تر کە پیاوان بن.   
بە گشتی هەموو هەوڵەکانی بوونیان هەیە و دەدرێت بۆ کەمکردنەوەی مەودای جیاوازییەکان و نەهێشتنی جیاکاری و نایەکسانی و جیاوازییە کۆمەڵایەتییەکان و بەرقەراربوونی دادپەروەری دەتوانێت ببێتە ڕێخۆشکەر بۆ بەشداریکردنی زیاتری ژنان لە پرۆسەی بڕیارسازیدا کە خودی ئەم بەشداریکردنە دەروازەیەکە بۆ بەهێزکردنی پرۆسەی بڕیاروەرگرتن و ڕێگەیەکە بۆ یەکڕیزی زیاتری کۆمەڵ و دابینکردنی خۆشگوزەرانی و باشترکردنی ژیانی کۆمەڵایەتی.
بۆ نموونە لە ئەنجامی راپرسییەک سەبارەت بە کاندیدی ژن لە هەڵبژاردنی ساڵی ٢٠١٠ دا بۆ ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق دەرکەوت کە زوربەی کاندیدە ژنەکانی دەنگی پێویستیان نەهێنا بۆ گەیشتن بە کورسی پەرلەمان ، بە کۆتا سەرکەوتن.
 راپرسییەکە لە لایەن مەڵبەندی یەکی ڕێکخستنی یەکێتی نیشتمانی کوردستانەوە بوو لە ناوەندی شاری سلێمانی کە لەو بارەیەوە ڕاوبۆچوونی ژنانیان وەرگرت و ( ٤٥٧ ژن ) بەشداری ڕاپرسییەکە بوون لە نێوان تەمەنی ( ١٨- ٢٥ ساڵ)، وە ( ٤٥ کەس) لە تەمەنی (٢٦-٣٥ ساڵ) و( ٢١٩ کەس) لە نێوان تەمەنی ( ٣٦ ساڵ )سەرووتر.
 لەکاتی وەڵامدانەوەی  ئەوەی دەنگت بە ژنان داوە لە هەڵبژاردنەکەدا، لە وەڵامدا (٥٢%) بە نەخێر  وەڵامیان داوەتەوە، و (٣٣%) بە بەڵێ و (١٥%) پوچەڵ و سپی بووە،
 وەک لە خشتەی ژمارە (١) دا رونکراوەتەوە. بەڵام کاتێک هۆکاری دەنگنەدانیان بە ژن باسکردوە، لە وەڵامدا لەو ڕێژەیەی کە بە نەخێر وەڵامیان داوەتەوە گەڕاندویانەتەوە بۆ سێ هۆکار وەک لە خشتەی ژمارە (٢) دا هاتووە.


خشتەی  ژمارە (١)
لە هەڵبژاردنی پەرلەمانی ساڵی ٢٠١٠ ی عێراق دەنگت بە ژنان داوە؟ ( لە ژنان پرسیار کراوە)

کۆ    پوچەڵ    نەخێر    بەڵێ    
ژمارە
٤٥٧    ٧٠    ٢٣٦    ١٥١    
١٠٠%    ١٥%    ٥٢%    ٣٣%    ڕیژە %



خشتەی ژمارە(٢)
هۆکاری دەنگنەدانی ژنان بە ژنان

رێژه‌ %    هۆکار    ژمارە
٣٧%    شارەزاییان کەمترە لە پیاوان    ١
٤٠%    باوەڕیان بە توانای ژن نییە    ٢
٢٣%    وەک پێویست داکۆکیکار نەبوون لە مەسەلەی ژنان    ٣
١٠٠%    

 وەڵامدانەوەی خودی ژنان بۆ ژنان بەپێی دەرئەنجامی خشتەی (١ و٢) دوولایەنەیە و ئەوە دەردەخات ژنان بەگشتی نەیانتوانیوە تا ئێستا ئەقڵیەتی خۆیان لە ڕەهەندە کلتوورییەکانی کۆمەڵ دەرباز بکەن و لە هەمان کاتدا نەیانتوانیوە خۆیان زیاتر هۆشیار بکەن و ئیرادەیان بەهێز بکەن بۆ ئەوەی لایەنی کەم بتوانن متمانە بە توانای ژنان بکەن و ژنان بە کاندیدی ڕاستەقینەی خۆیان بزانن بۆ داکۆکیکردن لە مافەکانیان  و دەنگیان پێ بدەن،  لە لایەکی دیکە ژنانی نوخبەی سیاسیش نەیانتوانیوە متمانە وباوەڕی زۆرینەی ژنان بەدەست بهێنن، ئەمە ویڕای ئەوەی دابەشبوونی دەنگی ژنانیش بەسەر حزبە جیاجیاکاندا یان دەربازنەبونیان لە پاشکۆیەتییان بۆ هاوسەر یان باوک و برا و خزمەکانیان  هەمووی گرفت و بەربەست و هۆکارن لەبەردەم ژنان.
 ئەمە جگە لەوەی نێوەندی حزبە سیاسییەکانیش لە کوردستاندا نەیانتوانیوە ئەو ژینگە دروستە بۆ ژنان فەراهەم بکەن کە تواناکانیان ببینرێت و بەهەند وەربگیرێت، ئەم وێڕای بوونی ئیرەیی و ململانێی گەیشتنی خودی ژنان خۆیان بەوەی نێوەندی سیاسی و بە تایبەت بڕیارسازی بۆ ژنان بە بەراوورد بە پیاوان نێوەندێکی نوێیە و بوونی ئەو واقعەشە وایکردووە هەموو ئەو کاردانەوە و دەرهاویشتانە بوونیان هەبێت.

٣. پێوەری ئیرادەی سیاسی:
تێڕوانین و دید ورەفتاری پارتە سیاسییەکان لە هەرێمی کوردستان ئەوەندەی رواڵەتکارانەیە بۆ ژنان ، هێندە لە دیدێکی تەواوی باوەڕبونیانەوە نییە بۆ تواناکانی ژنان ، بۆیە هەوڵەکانی بۆ واڵابوونی دەرفەت لەبەردەم بەشداری راستەقینەی ژنان لە سەرجەم بوارە کۆمەڵایەتی، سیاسی و ئابوری....هتد. بۆ نموونە، بوونی رێژەی کۆتا لەناو زوربەی پارتە سیاسییەکاندا تا ئاستی ئەنجومەنی سەرکردایەتی پارتەکان هەیە یان کەمترە، جگە لەوەی رێژەی ژنان کەمە بە بەراوورد لە گەڵ پیاوان و ئەمەش کاریگەری دەخاتە سەر پرۆسەی بڕیارسازی لەناو خودی یەکلاکردنەوەی مەسەلەکان.  بەدەر لەوەی هەمان گرفت کە لە کەمی رێژەی ژناندا خۆی دەبینێتەوە لە ناوەندی حکومەت و پەرلەمان و ...هتد وایکردووە ئاسەواری ئەو پێوارە بەسەر سەرجەم نێوەند و بوارەکانی تری کۆمەڵدا بوونی هەبێت.
وێڕای بوونی پروپاگەندە و پەنا بردنە بەردەم ناوزڕاندنی ژنان لەکاتی هەڵمەتەکانی هەڵبژاردن یان هەر کاتێکی دیکە هۆکاری دیاری پەراوێزبوونی ژنانە لەو نێوەندانەدا کە زۆریک لە  دەستەگەریی ناو حزبە سیاسییەکانە کە لەکاتی بەرژەوەندییەکانی خۆیان پەنای بۆ دەبەن کە بۆخۆی بوونی دەستەگەریی( تکتل)  جیاوازی ناو حزبە سیاسییەکانیش جارێکی تر دەبنەوە هۆکاری دورکەوتنەوە یان بەدوور ڕاگرتنی ژنان بۆ ناو حزبە سیاسییەکان.

٤. رۆڵی کەناڵەکانی ڕاگەیاندن:
 زۆری کەناڵەکانی راگەیاندن کە زۆرجار بە ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەخۆ رۆڵی دووبارەبونەوەی هەمان دید و ئەقڵیەتی پیاوسالاری کۆمەڵ دەخاتەڕوو بەوەی بواری سیاسی، بوارێکی تایبەت نییە بە ژنان، لەوانە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان بەگشتی و دراما و ریکلامە جۆربەجۆرەکانی دەخرێنەڕوو لەڕێی کەناڵە تەلەفزیۆنی و بەرنامەکانەوە یان زۆر جار سنووردانان یاخود گەمارۆدانی ئەو بەرنامانەی بەگشتی لەسەر پرسی سیاسی دەخرێنە ڕوو و تەنها تیایدا زۆر جار بانگێشتی پیاوان دەکرێت لەلایەن کەناڵەکانی ڕاگەیاندنەوە خۆی بۆخۆی بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ بێت یان ناڕاستەوخۆ ئاماژەیە بۆ ئەوەی بە بینەران دەڵێن ژنان کەمن یان تایبەتمەند نین بە بواری سیاسی ، لە کاتێکدا ژنانێکی زۆر هەن لە بوارە جیاجیاکانی کۆمەڵ کە دەتوانن دید و پەیام و تێڕوانینی سوودمەند و جیاواز و باشیان هەبێت بیگەیەنن. ئەوەش پەیوەندیدارە بە نەبوونی کەناڵی سەربەخۆی کەناڵەکانی راگەیاندن لە کوردستاندا و نەبوونی بارودۆخی ئازادیی رادەربڕین و چاپەمەنییەکان.
بۆ نموونە دەرئەنجامی توێژینەوەیەک تایبەت بە بواری ئازادی ڕادەربڕین و چاپەمەنیی کە لە راپۆرتێکی پەیامنێرانی بێسنووردا ساڵی ٢٠١٤ خراوەتە ڕوو کە ( دامەزراوەیەکی نێونەتەوەیی ناحکومییە، ساڵی ١٩٨٥ لە فەرەنسا دامەزراوە)، ووڵاتی فینلەندا بە پلەی یەکەمی ریزبەندییەکان دێت، پاشان هەریەک لە ووڵاتانی (هۆڵەندا، نەرویژ، لووگزامبۆرگ، ئەندورا، لیختێنشتاین، دانمارک، ئیسلەندا، نیوزیلەندا و سوید....هتد) ووڵاتی عێراق بە پلەی ١٥٣ ی ووڵاتانی جیهان دێت لە کۆی ١٨٠ ووڵات.
 ٥. زۆری ئاستی نەخوێندەواری و هەژاری لەناو ژناندا، هەروەها سەربەخۆنەبوونی ئابوری ژنان لەناو کۆمەڵدا، هۆکارێکی دیاری پەراوێزبوونی ژنانە لە نێو ناوەندەکانی بڕیارسازیدا، کە بەهۆیەوە جارێکی تر ناتوانێت لایەنی کەم لە کاتی هەڵبژاردن و پرۆسەی خۆپاڵاوتندا خۆی کاندید بکات گەر لەنێو حزبە سیاسیەکاندا بێت یان بیەوێت سەربەخۆیانە و بەجیا خۆی کاندید بکات.
 ٦.  تەشەنەسەندن وبەرزبونەوەی رێژەی تیرۆرستان وبزوتنەوە تیرۆریستییەکان کە دژ بە مافەکانی ژنانن لە ئاست جیهاندا هۆکارێکی کاریگەرە بۆ بەشدارینەکردنی ژنان لە پرۆسەی سیاسیدا بە شێوەیەکی گشتی.
٧. کەمیی رێژەی رێکخراوی سەربەخۆی تایبەت بە مەسەلەکانی ژنان بۆ بەدیهێنانی مافەکانیان بێ ئەوەی سەر بە هیچ حزبێکی سیاسی بن، هۆکارە بۆ چالاکنەبوونی ژنان و گەیشتنیان بە مافەکانی خۆیان.
٨. دامەزراندنی ژنان لە کاری خزمەتگوزاری تەقلیدیدا، هەروەها لاوازی پێگەی وەزیفی و ئابورییان، رێگری گەورەن لەبەردەم ژناندا بۆ ئەوەی ببێتە ئامرازێکی سەرەکی و کاریگەر لە دامەزراوەکانی بڕیارسازیدا.


بەشی دووەم
دەسەڵاتی یاسادانان و ڕێژەی ژنان لە خولەکانی پەرلەمانی کوردستان

پەرلەمانى کوردستان،  دامەزراوەیەکى تەشریعی هەرێمە کە دیموکراتیانە هەڵبژێردراوە و لە یەک ئەنجوومەن پێکدێت و سێ ئەرکى سەرەکى هەیە، کە بریتین لە:
١. لێکۆڵینەوە لە پڕۆژە یاساى نوێ.
٢. تێڕوانین و بەدواداچوون لە سیاسەت و بەڕێوەبردنى حکومەت.
٣. گفتوگۆکردن لەسەر کێشە و مەسەلە گرنگەکانى ڕۆژ.

خشتەی ژمارە(٣)
بەراوورد لە نێوان خولەکانی پەرلەمانی کوردستان بە پێی ژمارەی لیستە بەشداربووەکان

ژمارە    خولەکانی پەرلەمان    لیستە بەشداربووەکان
١    خولی یەکەم – ١٩٩٢    ٣
٢    خولی دووەم - ٢٠٠٥     ١٣
٣    خولی سێیەم – ٢٠٠٩    ١١
٤    خولی چوارەم – ٢٠١٣    ١٧
    کۆی گشتی    ٤٤

 
خشتەی ژمارە (٣) بەراووردێک پیشان دەدات لە نێوان سەرجەم خولەکانی پەرلەمانی کوردستان کە لە چوار خولدا خۆی دەبینێتەوە سەبارەت بەشداربوونی ژمارەی لیستە جۆربەجۆرەکانی پێکهاتەی پەرلەمانیان پێکهێناوە، بەشێوەیەک لەیەکەم خولدا بە ٦ لیست پەرلەمانیان پێکهێناوە و پاشان لە خولی دووەمدا بووە بە ١٣ و دواتر بۆ ١١ لیست و دواخول کە لە ساڵی ٢٠١٣ دا بووە زیاترین لیستی بەشداربووی لەخۆگرتووە کە بریتییە لە ١٧ لیستی جیا.
ئەوەش لەلایەک زیادبوونی رێژەی حزب و لیستە جیاوازەکان نیشان دەدات، لە لایەکی دیکەش  ئاستی واڵابوون و فراوانی دەرفەتی بەشداربوونی زیاتری پێکهاتەکان دەخاتە ڕوو لە نێوەندی پەرلەمانی کوردستان کە بێگومان گەر پەرلەمانی کوردستان سەربەخۆیەتی خۆی هەبێت لە بڕیارداندا وەک دامەزراوەیەکی گرنگی سیاسی لە کۆمەڵدا، هەروەها ئەندامانی پەرلەمان بەرژەوەندی گشتی داخوازی و گرنگیی و خزمەتکردنی کۆمەڵەکەیان بخەنەڕوو و پێش بەرژەوەندی حزبییەکانیان، ئەوا بوونی فرەدەنگی وفرەڕەنگی لە نێو پەرلەماندا کاریگەری زیاتری دەبێت بۆ پرۆسەی بڕیارسازی کە لە خزمەتی کۆی هاوڵاتیاندا بێت. کە بەداخەوە تا ئەم ساتە وەختە واقعی پەرلەمانی کوردستان بەپێچەوانەوەیە بەهۆی بەرنامە و ئەقڵیەت و دەستێوەردانی حزبە سیاسییەکان لە کوردستاندا.

خشتەی ژمارە(٤)
ژمارە و رێژەی پیاوان و ژنان لە سەرجەم خولەکانی پەرلەمان کوردستان

رێژەی ژنان    رێژەی پیاوان    ژمارەی ژنان     ژمارەی پیاوان    ژمارەی پەرلەمانتار    خولەکانی پەرلەمان
٦%    ٩٤%    ٦    ٩٩    ١٠٥    خولی یەکەم -١٩٩٢
٢٥%    ٧٥%    ٢٨    ٨٣    ١١١    خولی دووەم -٢٠٠٥
٣٧%    ٦٣%    ٤١    ٧٠    ١١١    خولی سێیەم -٢٠٠٩
٣١%    ٦٩%    ٣٤    ٧٧    ١١١    خولی چوارەم- ٢٠١٣
٢٥%    ٧٥%    ١٠٩    ٣٢٩    ٤٣٨    کۆی گشتی

 
خشتەی ژمارە (٤ ) رێژەی بەشداریکردنی ژنان لە تێکڕای خولەکانی پەرلەمانی کوردستان دەخاتە ڕوو . لە خولی یەکەمدا کەمترین رێژەی بەشداربوونی ژنان هەبووە بە ڕێژەی ٦% ، پاشان ڕێژەکە زیادی کردووە بۆ ٢٥%  دواتر بە پێی یاسای هەڵبژاردن کە سستمی کۆتای دانا بۆ بەشداری ژنان لە پەرلەماندا رێژەکە زیاتر بووە، چونکە کۆتای ژنان بەشێوەیەک چەسپا کە رێژەیان لە پەرلەمانی کوردستان  لە٣٠% کەمتر نەبێت، هەربۆیە لە خولی سێیەمدا رێژەکە بەرزبۆتەوە بۆ ٣٧% و دواتر رێژەکە کەمبۆتەوە بۆ ٣١% بە پێی دواهەڵبژاردنەکان کوردستان لە ساڵی ٢٠١٣ دا.


رێژەی پیاوان و ژنان لە خولەکانی پەرلەمانی کوردستان بەپێی پارتە سیاسییەکان
خشتەی ژمارە (٥)

 ژمارەو رێژەی پیاوان و ژنان لە پارتی دیموکراتی کوردستان بە پێی خولەکانی پەرلەمان

ڕێژەی ژنان    ڕێژەی پیاوان    ژمارەی ژنان    ژمارەی پیاوان    ژمارەی پەرلەمانتار    خولەکانی
 پەرلەمان
٨%    ٩٢%    ٤    ٤٨    ٥٢    خولی یەکەم-١٩٩٢
٢٤%    ٧٦%    ٩    ٢٩    ٣٨    خولی دووەم-٢٠٠٥
٣٣%    ٦٧%    ١٠    ٢٠    ٣٠    خولی سێیەم-٢٠٠٩
٣٣%    ٦٧%    ١٢    ٢٦    ٣٨    خولی چوارەم-٢٠١٣
٢٢%    ٧٨%    ٣٥    ١٢٣    ١٥٨    کۆی گشتی

 
خشتەی  ژمارە ( ٥ ) ئاماژەیە بە  رێژەی ژنان لەسەر لیستی پارتی دیموکراتی کوردستان بە پێی خولە جیاجیاکانی پەرلەمان.
لە  خولی یەکەمدا دەردەکەوێت رێژەکە تەنها ٨% بووە و پاشان زیادی کردوە بۆ ٢٤% لە ساڵی ٢٠٠٥  و دواتر بۆ ٣٣% لە پێش دواخول و خولی کۆتایی پەرلەماندا. ئەمەش بە پێی ژمارە و رێژەی حزبی پارتی دیموکراتی کوردستانە کە لە هەریەک خولەکانی پەرلەماندا چەند کورسی بەدەستهێناوە. جگە لەوەی بەراووردەکە دەریدەخات بوونی چەسپاندنی کۆتا کاریگەری باشی هەبووە بۆ زیادبوونی رێژەی ژنان لە ساڵانی دواییدا.

خشتەی ژمارە (٦)
ژمارەو رێژەی پیاوان و ژنان لە یەکێتی نیشتمانی کوردستان بە پێی خولەکانی پەرلەمان

ڕێژەی ژنان    ڕێژەی پیاوان    ژمارەی ژنان     ژمارەی پیاوان    ژمارەی پەرلەمانتار    خولەکانی پەرلەمان
٨%    ٩٢%    ٤    ٤٥    ٤٩    خولی یەکەم-١٩٩٢
٢٣%    ٧٧%    ٩    ٣٠    ٣٩    خولی دووەم-٢٠٠٥
٣٤%    ٦٦%    ١٠    ١٩    ٢٩    خولی سێیەم-٢٠٠٩
٢٨%    ٧٢%    ٥    ١٣    ١٨    خولی چوارەم- ٢٠١٣
٢١%    ٧٩%    ٢٨    ١٠٧    ١٣٥    کۆی گشتی

خشتەی  ژمارە ( ٦) ئاماژەیە بە  رێژەی ژنان لەسەر لیستی یەکێتی نیشتمانی  کوردستان بە پێی خولە جیاجیاکانی پەرلەمان، دەردەکەوێت لە  خولی یەکەمدا  تەنها ٨% بووە و پاشان زیادی کردوە بۆ ٢٣%  لە ساڵی ٢٠٠٥  و دواتر بۆ ٣٤% لە دوا خولی پەرلەمانیشدا بۆ ٢٨%. ئەمەش بە پێی ژمارە و رێژەی حزبی یەکێتی نیشتمانی کوردستانە کە لە هەریەک خولەکانی پەرلەماندا چەند کورسی بەدەستهێناوە و لە هەمان کاتدا بوونی بەراووردی ساڵەکانی پێش و پاش چەسپاندنی کۆتا بۆ ژنان دەخاتەڕوو کە کاریگەری باشی هەبووە بۆ زیادبوونی رێژەیان لە ساڵانی دووایی هەڵبژاردنەکاندا.

خشتەی ژمارە (٧)
ژمارەو رێژەی پیاوان و ژنان لە یەکگرتووی ئیسلامی کوردستان بە پێی خولەکانی پەرلەمان

رێژەی ژنان    ژمارەی ژنان    رێژەی پیاوان    ژمارەی پیاوان    ژمارەی پەرلەمانتار    خولەکانی پەرلەمان
-    -    -    -    -    خولی یەکەم-١٩٩٢
٣٣%    ٦٧%    ٣    ٦    ٩    خولی دووەم-٢٠٠٥
٥٠%    ٥٠%    ٣    ٣    ٦    خولی سێیەم-٢٠٠٩
٣٠%    ٧٠%    ٣    ٧    ١٠    خولی چوارەم- ٢٠١٣
٣٦%    ٦٤%    ٩    ١٦    ٢٥    کۆی گشتی

 
لەخشتەی ژمارە ( ٧ ) دا دەردەکەوێت کە یەکگرتووی ئیسلامی کوردستان  لە خولی یەکەمی پەرلەماندا  بەشداریان نەبووە، ماوەی نێوان خولی دووەم و سێیەمی پەرلەمان بایەخێکی زیاتریان داوە بە کاندیدە ژنەکان و رێژەی پەرلەمانتارانی خۆی لە ٣٣% بەرزکردۆتەوە بۆ ٥٠%، بەڵام لە خولی چوارەمی پەرلەماندا جارێکی تر رێژەکەی دابەزاندۆتەوە بۆ ٣٠%. ئەمەش بە پێی ژمارە و رێژەی حزبی یەکگرتووی ئیسلامی کوردستانە کە لە هەریەک خولەکانی پەرلەماندا چەند کورسی بەدەستهێناوە، بێگومان بوونی کۆتاش بەهەمان شێوەی حزبەکانی تر ڕۆڵی هەبووە  لە بەردەوامیەتی ژنان بە رێژەی باش بەپێی بەدەستهێنانی کورسییەکانی حزبەکە.


خشتەی ژمارە (٨)
 ژمارەو رێژەی پیاوان و ژنان لە کۆمەڵی ئیسلامی کوردستان بە پێی خولەکانی پەرلەمان

ڕێژەی ژنان    ڕێژەی پیاوان     ژمارەی ژنان    ژمارەی پیاوان    ژمارەی پەرلەمانتار    خولەکانی پەرلەمان
-    -    -    -    -    خولی یەکەم- ١٩٩٢
٣٣%    ٦٧%    ٢    ٤    ٦    خولی دووەم-٢٠٠٥
٢٥%    ٧٥%    ١    ٣    ٤    خولی سێیەم-٢٠٠٩
٣٤%    ٦٦%    ٢    ٤    ٦    خولی چوارەم- ٢٠١٣
٣١%    ٦٩%    ٥    ١١    ١٦    کۆی گشتی

 
لە خشتەی ژمارە ( ٨) دا دەردەکەوێت  کۆمەڵی ئیسلامی بەشداریان نەبووە لە خولی یەکەمی پەرلەماندا، هەروەها دەردەکەوێت کە رێژەی ژنان لە نێوان خولی دووەم و سێیەمدا کەمی کردووە، بەڵام لە خولی چوارەمدا بەهۆی چەسپاندنی ٣٠% رێژەی ژنان لە پەرلەمانی کوردستاندا زیادی کردۆتەوە هەر وەک چۆن ژمارەی کورسییەکانی کۆمەڵیش بە بەراوورد لەگەڵ خولی سێیەمدا زیادی کردوە.

خشتەی ژمارە (٩)
 ژمارەو رێژەی پیاوان و ژنان لە بزوتنەوەی گۆڕان بە پێی خولەکانی پەرلەمان
ڕێژەی ژنان    ژمارەی ژنان    ڕێژەی پیاوان    ژمارەی پیاوان    ژمارەی پەرلەمانتار    خولەکانی پەرلەمان
-    -    -    -    -    خولی یەکەم- ١٩٩٢
-    -    -    -    -    خولی دووەم-٢٠٠٥
٣٦%    ٦٤%    ٩    ١٦    ٢٥    خولی سێیەم-٢٠٠٩
٣٤%    ٦٦%    ٨    ١٦    ٢٤    خولی چوارەم-٢٠١٣
٣٥%    ٦٥%    ١٧    ٣٢    ٤٩    کۆی گشتی

 

خشتەی  ژمارە (  ٩ ) ئاماژەیە بە رێژەی ژنان و پیاوان لەسەر لیستی بزوتنەوەی گۆڕان بە پێی خولە جیاجیاکانی پەرلەمان، دەردەکەوێت لە  خولی سێیەمدا  تەنها ٣٦% بووە و  و پاشان بۆ ساڵی ٢٠١٣ بووە بە ٣٤%. ئەمەش بە پێی ژمارە و رێژەی بزوتنەوەی گۆڕانە کە لە هەردوو خولی پەرلەماندا چەند کورسیان بەدەستهێناوە.
وێڕای ئەوەی ئاماژە بەوە دەکات کە بزوتنەوەی گۆڕان وەک قەوارەیەکی سیاسی نوێ بونیان نەبووە لە هەردوو خولی یەکەم و ودووەمی پەرلەماندا.


خشتەی ژمارە (١٠)
رێژەی پیاوان و ژنانی سەرجەم حزبەکان بە پێی  خولەکانی پەرلەمان

خولەکانی پەرلەمان    پارتی دیموکراتی کوردستان    یەکێتی نیشتمانی کوردستان    یەکگرتووی ئیسلامی کوردستان    کۆمەڵی ئیسلامی کوردستان    بزوتنەوەی گۆڕان
    پیاوان    ژنان    پیاوان    ژنان    پیاوان    ژنان    پیاوان    ژنان    پیاوان    ژنان
خولی یەکەم- ١٩٩٢    ٩٢%    ٨%    ٩٢%    ٨%    -    -    -    -    -    -
خولی دووەم-٢٠٠٥    ٧٦%    ٢٤%    ٧٧%    ٢٣%    ٦٧%    ٣٣%    ٦٧%    ٣٣%    -    -
خولی سێیەم-٢٠٠٩    ٦٧%    ٣٣%    ٦٦%    ٣٤%    ٥٠%    ٥٠%    ٧٥%    ٢٥%    ٦٤%    ٣٦%
خولی چوارەم-٢٠١٣    ٦٧%    ٣٣%    ٧٢%    ٢٨%    ٧٠%    ٣٠%    ٦٦%    ٣٤%    ٦٦%    ٣٤%
رێژە %    ١٠٠%    ١٠٠%    ١٠٠%    ١٠٠%    ١٠٠%

خشتەی ژمارە (١٠)  رێژەی بەشداری پیاوان و ژنان دەخاتە ڕوو لە سەرجەم  پێنج حزبە سیاسییەکەی لە پەرلەماندان بە پێی خولەکانی پەرلەمانی کوردستان. خولی یەکەم تەنها پارتی و یەکێتی بەشداربونیان هەبووە بە هەمان رێژە و پاشان لە خولی دووەمدا بووە بە چوار حزب و دواتر پێنج حزب بەشداریان لە پەرلەماندا هەبووە، هەریەکەیان بە پێی ڕێژەی کورسییەکانیان، رێژەی بەشداری پیاوان و ژنانیان جیاواز بووە و لەدوا خولی پەرلەماندا هەریەک لە کۆمەڵی ئیسلامی کوردستان و بزوتنەوەی گۆڕان بە زۆرترین رێژەی ژنان کە ٣٤% بەشداریان هەبووە لە پەرلەماندا.   

خشتەی ژمارە ( ١١)
ژمارەی پیاوان و ژنان لە پۆستەکانی سەرۆکایەتی پەرلەمان بە پێی خولەکانی پەرلەمان
خولەکانی پەرلەمان    پۆستەکانی  سەرۆکایەتی پەرلەمان    ناوەکانیان    ژمارەی پیاوان    ژمارەی ژنان
خولی یەکەم- ١٩٩٢    سەرۆکی پەرلەمان    جەوهەر نامق     ٣    -
    جێگری پەرلەمان    محەمەد تۆفیق رەحیم        
    سکرتێری په‌رله‌مان‌
    فه‌رسه‌ت ئەحمەد عەبدوڵلا        
ماوەی درێژکردنەوەی خولی یەکەم    سەرۆکی پەرلەمان    جەوهەر نامق        
    جێگری پەرلەمان    نەژاد ئەحمەد عەزیز ئاغا        
    سکرتێری په‌رله‌مان‌
    فه‌رسه‌ت ئەحمەد عەبدوڵلا        
خولی دووەم -٢٠٠٥     سه‌رۆکی په‌رله‌مان
عه‌دنان موفتی     ٣    -
     جێگری سه‌رۆکی په‌رله‌مان
د.که‌مال که‌رکوکی        
     سکرتێری په‌رله‌مان‌
    فه‌رسه‌ت ئەحمەد عەبدوڵڵا        
خولی سێیەم-٢٠٠٩      سه‌رۆکی په‌رله‌مانی کوردستان
د.که‌مال که‌رکوکی    ٣    -
    جێگری سه‌رۆکی په‌رله‌مان‌
د. ئه‌رسه‌لان بایز        
     سکرتێری په‌رله‌مان‌
    فه‌رسه‌ت ئەحمەد عەبدوڵڵا        
خولی سێیەم -٢٠٠٩      سه‌رۆکی په‌رله‌مان
د. ئه‌رسه‌لان بایز     ٣    -
    جێگری سه‌رۆکی په‌رله‌مان‌
حه‌سه‌ن محەمەد سوره        
    سکرتێری په‌رله‌مان‌
    فه‌رسه‌ت ئەحمەد عەبدوڵلا        
خولی چوارەم-٢٠١٣
     سه‌رۆکی په‌رله‌مان
    د. یوسف محەمەد ێادق
٣  -
    جێگری سه‌رۆکی په‌رله‌مان‌
جه‌عفه‌ر ئیبراهیم ئیمنکێ
   
    سکرتێری په‌رله‌مان‌
فەخرالدین قادر عارف
        

لە خشتەی ژمارە ( ١١ ) دا دەردەکەوێت رێژەی ژن لە بەرامبەر پیاودا لەسەرجەم پۆستەکانی سەرۆکایەتی پەرلەمانی کوردستان بە پێی خولەکانی پەرلەمان ( سفر) ە. لە بەرامبەر ڕیژەی پیاو کە ١٠٠% ڕێژەکە پێکدەهێنێ.
 بەو واتایەی سەرجەم پۆستەکانی سەرۆکایەتی پەرلەمان کە لە سێ پۆستی سەرەکیدا خۆی دەبینێتەوە لە هیچ کامیان ژنی تێدا نەبووە، ئەمەش ئاماژەیە کە هیچ کام لە حزبە سیاسییەکانی کوردستان تا ئێستا باوەڕیان بە توانای ژنان نییە بۆ بوونیان لەو پۆستە باڵاو هەستیارانەدا کە ناوەندی بڕیارسازین.
 وێڕای بوونی ژنان لە نێوەندی پرۆسەی سیاسیدا بەڕێژە و شێوەیەکی بەرچاو و چەسپاندنی کۆتا چ لە نێوەندی خودی حزبە سیاسییەکاندا و چ لە پەرلەماندا .

بەشی سێیەم
دەسەڵاتی جێبەجێکردن و رێژەی ژنان لە حکومەتی هەرێمی کوردستان
 
خشتەی ژمارە (١٢)  
ژمارەی پیاوان و ژنان لە پۆستەکانی سەرۆک و جێگری ئەنجومەنی وەزیران
ساڵ    سەرۆکی حکومەت    جێگری سەرۆکی حکومەت    ژمارەی پیاوان     ژمارەی ژنان
١٩٩٢    د. فواد مەعێوم خدر    د. ڕۆژ نوری شاوەیس    ٢    -
١٩٩٣    کۆسرەت رەسول عەلی    د. ڕۆژ نوری شاوەیس    ٢    -
١٩٩٤- ٢٠٠٥


    دوو حکومەت لە
 ناوچەی سلێمانی و هەولێر    د. رۆژ نوری شاوەیس
     نێچیرڤان بارزانی    ٢    -
        نێچیرڤان بارزانی    محەمەد محمود عەبدولرەحمان ( سامی)     ٢    
        د. بەرهەم ئەحمەد ێاڵح    عەدنان رەشاد موفتی    ٢    -
        عومەر فەتاح    عیماد ئەحمەد    ٢    -
٢٠٠٦    نێچیرڤان بارزانی    عومەر فەتاح    ٢    -
٢٠٠٩
دروستکردنی ئەنجومەنی باڵای خانمان    د. بەرهەم ئەحمەد ێاڵح

    - ئازاد بەرواری    ٢    -
٢٠١٢    نێچیرڤان بارزانی    عماد ئەحمەد    ٢    -
٢٠١٤    نێچیرڤان بارزانی    قوباد تاڵەبانی    ٢    -


 
خشتەی ژمارە ( ١٢ ) ژمارەی پیاوان و ژنانی سەرۆکایەتی حکومەت دەخاتە ڕوو کە لە سەرجەم کابینەکاندا سەرۆک و جێگری سەرۆکی حکومەتی هەرێمی کوردستان تەنها پیاوان بوون و هیچ کام لەو ساڵانە ژنی تێدا نەبووە، بەو واتایەی ڕێژەی ژنان ٠% لە بەرامبەر بە پیاوان کە بریتییە لە ١٠٠%، ئەوەش ئاماژەیەکی ڕوونە کە حزبە سیاسییەکان ژنیان نەخوێندۆتەوە، لە کاتێکدا کاندیدکردنی کەسەکان بۆ ئەو پۆستانە لەلایەن حزبە سیاسییەکانەوە دیاری دەکرێت بۆ هەریەک لەو پۆستانەی کە ناوەندی گرنگی بڕیارسازین.

خشتەی ژمارە (١٣)
ژمارەو رێژەی وەزیرەکانی ( ژنان و پیاوان) و ناوی ژنان بە پێی کابینەکانی حکومەتی هەرێمی کوردستان
ساڵ    ژمارەی وەزیر    ژمارەی ژنان    رێژەی ژنان    ژمارەی پیاوان    رێژەی پیاوان    ناوی وەزیری ژن
١٩٩٢    ١٥    ١    ٧%    ١٤    ٩٣%    کافیە سلێمان عەبدوڵڵا( وەزیری شارەوانی و گەشتوگوزار)
١٩٩٣    ١٥    ١    ٧%    ١٤    ٩٣%    کافیە سلێمان عەبدوڵڵا(وەزیری شارەوانی و گەشتوگوزار)
١٩٩٤- ٢٠٠٥    ١٦    -    -    ١٦    ١٠٠%    -
    ٢٣    ٢    ٩%    ٢١    ٩١%    - نەسرین مستەفا ێدیق(وەزیری ئاوەدانکردنەوە)
- نازەنین محمەد وەسو(وەزیری کاروباری نیشتەجێکردن)
    ١٩    ١    ٥%    ١٨    ٩٥%    - نەرمین عوسمان حەسەن(وەزیری کاروباری کۆمەڵایەتی)
    ١٨    ٤    ٢٢%    ١٤    ٧٨%    - شەونم عەبدولقادر( وەزیری پەروەردە)
- پەخشان حەفید( وەزیری مافی مرۆڤ)
- د. ئەختەر نەجمەدین(وەزیری خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستی)
- پەروین بابەکر( وەزیری پیشەسازی)
    ٢٥    ١    ٤%    ٢٤    ٩٦%    نازەنین محەمەد وەسو(وەزیری کار و ئەشغال)

٢٠٠٦    ٤٢    ٣    ٧%    ٣٩    ٩٣%    - چنار سەعد عەبدوڵڵا (وەزیری کاروباری شەهیدان و ئەنفالکراوان)
- نازەنین محەمەد وەسۆ(وەزیری شارەوانییەکان)
- د.جنان قاسم ( وەزیری هەرێم)
٢٠٠٩
دروستکردنی ئەنجومەنی باڵای خانمان    ١٩    ١    ٥%    ١٨    ٩٥%    ئاسۆس نەجیب(وەزیری کاروکاروباری کۆمەڵایەتی)
٢٠١٢    ١٩    ١    ٥%    ١٨    ٩٥%    ئاسۆس نەجیب(وەزیری کاروکاروباری کۆمەڵایەتی)
٢٠١٤    ٢٣    ١    ٤%    ٢٢    ٩٦%    نەورۆز مەولود محەمەد ئەمین(وه‌زیری شاره‌وانی و گه‌شت و گوزار)


 
خشتەی ژمارە (١٣) ژمارەی ژنان و پیاوانی وەزیرەکانی کابینە جیاجیاکانی حکومەتی هەرێمی کوردستان دەخاتە ڕوو کە لە زوربەی کابینەکاندا ژمارەی ژنان لە هەر کابینەیەکی حکومەتدا لە یەک تێپەڕ ناکات یان لە دوودا خۆی دەبینێتەوە.
ئەمە جگە لەوەی زوربەی ئەو وەزارەتانەی بە ژنان دراوە،  وەزارەتی سیادی نین و بەزۆری لە بواری ژنان و کۆمەڵایەتیدا خۆی دەبینێتەوە، ئەمەش ئاماژەیە بە تێڕوانینی ئەقڵیەتی پیاوانی حزبە سیاسییەکان کە تا ئێستا متمانەیان بە توانا و لێهاتوویی ژنان لاوازە تا ئاسایی بێت بەلایانەوە ژنان کاندید بکەن بۆ سەرجەم وەزارەتەکانی هەن، لە کاتێکدا لە ئەمڕۆدا ژنانێکی زۆر هەن بە بەراوورد لەگەڵ کابینەکانی سەرەتای حکومەتدا کە لە بواری پسپۆری و شارەزاییدا بوونیان هەیە لە سەرجەم بوارە جیاجیاکاندا.
ئەمە وێڕای ئەوەی بەپێی ئاماری وەزارەتی پلاندانانی حکومەتی هەرێمی کوردستان بۆ ساڵی ٢٠١١ ژنان ٤٠% ی فەرمانبەرانی دامەزراوەکانی حکومەت پێکدەهێنن.
 لە هەندێک لە وەزارەتەکاندا نموونەی کەرتی پەروەردە، رێژەکەیان بەرزترە لە پیاوان واتە رێژەی ٥٥% ی مامۆستایانی کوردستان ژنانن و ٤٥% پیاوانن.
لە هەندێک کەرتی تردا رێژەکە جیاوازییەکی ئەوتۆی نییە، نموونەی خوێندنی باڵا کە ٤٣% ژنان و ٥٧% پیاوانن.

 کورتە مێژوویەک دەربارەی سەرۆکایەتی هەرێمی کوردستان
سەرۆکایەتی هەرێمی کوردستان وەک دامەزراوەیەکی فەرمی لە ساڵی 2005 لە لایەن پەرلەمانی کوردستانەوە پەسەندکراوە. سەرۆکی هەرێمی کوردستان باڵاترین دەسەڵاتی جێبەجێکارییە و بە دەنگی زۆرینەی هاوڵاتیان هەر چوارساڵ جارێک هەڵدەبژێردرێت.
سەرۆکی هەرێم نوێنەرایەتی خەڵک دەکات لە ئاستی ناوخۆ و جیهاندا. پەیوەندییەکان وهەماهەنگی نێوان هەرێم ودەسەڵاتەکانی ڤیدڕاڵى عێراقی لەژێر سەرپەرشتی سەرۆکی هەریم بەڕێوەدەچێت وهەروەها نوێنەرایەتی خەڵکی کوردستان دەکات لە ئەنجوومەنی سیاسى ئاسایشی نیشتمانی عێراق ولە ڕاوێژکردن ودانوستانکردن لەگەڵ حکومەتی عێراق.
سەرۆکی هەرێم بەرپرسە لە پەسەندکردنی دامەزراندن و پلە بەرزکردنەوەی تایبەت که پێشنیاز دەکرێت لەلایەن سەرۆک وەزیرانی حکومەتی هەرێمی کوردستان و پەسەندکردنی هەموو ئەو یاسایانەی کە لە لایەن پەرلەمانی کوردستان دەردەچن.
سەرۆک، دەسەڵاتی گەڕاندنەوەی هەموو یاسایەکی هەیە بۆ پەرلەمان بۆ یەک جار، بە مەبەستی گفتوگۆی زیاتر وهەموارکردنەوە.


خشتەی ژمارە (١٤)
ناوی سەرۆکایەتی هەرێم بەپێی خولەکانی هەڵبژاردن
خولی هەڵبژاردن    ناوی سەرۆکی هەرێم    ناوی جێگری سەرۆکی هەرێم    سەرۆکی دیوان    ژمارەی پیاو    ژمارەی ژن
خولی  ٢٠٠٥    مەسعود بارزانی    -    -    ١    ٠
خولی ٢٠٠٩    مەسعود بارزانی    کۆسرەت رەسول عەلی    د. فواد حسێن    ٣    ٠
خولی ٢٠١٣    مەسعود بارزانی    کۆسرەت رەسول عەلی    د. فواد حسێن    ٣    ٠

خشتەی ژمارە ( ١٤ ) روونی دەکاتەوە  کە لە سێ خولی هەڵبژاردندا کە لە ئاستی هەرێمی کوردستاندا ئەنجامدراوە بۆ سەرۆکایەتی هەرێمی کوردستان هیچ ژنێک سەرۆک وجێگر و تەنانەت سەرۆکی دیوانیش نەبووە. ئەمەش وەک ناوەندی دەسەڵاتە باڵاکانی تر پەیوەستە بە ئەقڵیەتی حزبە سیاسییەکانی هەرێمی کوردستان کە ئامادەسازی و باوەڕیان نییە بە توانا و هزری ژنان بۆ بەڕێوەبردنی ناوەندە بڕیارسازییەکان لە دامەزراوەکانی هەرێمی کوردستاندا. وێڕای ئەوەی لەیەکەم خولی هەڵبژاردندا ساڵی ٢٠٠٥ تەنها سەرۆکی هەرێم هەبووە و جێگری نەبووە.

کورتەیەک سەبارەت هەڵبژاردنەکانی ئەنجومەنی پارێزگاکان

دوای پرۆسەی ئازادی عێراق، هەڵبژاردنی ئەنجومەنی پارێزگاکان لە هەرێمی کوردستاندا  تا ئەمڕۆ بە دوو خولی هەڵبژاردندا تێپەڕیوە، یەکەمیان لە ساڵی ٢٠٠٥ و دووەمیان ساڵی ٢٠١٤ لە ٩٤٢٠٠٣ لە لایەن دەسەڵاتی کاتی هاوپەیمانان کۆمەڵی یاسا و بڕیار دەرچوون یەکێ لەو یاسایانە یاسای هەڵبژاردنی ئەنجومەنی پارێزگاکان بوو، کە بە بڕیاری ژمارە ٧١ لە ٦ ی نیسانی ٢٠٠٤ دەرچووە لەبەر ڕۆشنایی ئەو یاسایەدا لە ٣٠١٢٠٠٥ لە سەرجەم پارێزگاکانی عێراق هەڵبژاردنی ئەنجومەنی پارێزگاکان بەڕێوەچوو، شان بەشانی هەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەران. کە بە پێی ئەو یاسایە هەموو ئەنجومەنێک ٤١ ئەندامی ئەنجومەنی پارێزگای بۆ دانرا  و ڕێژەی ژنانیش ٢٥% کەمتر نەبێت .
جگە لە پارێزگای  بەغدا کە ٥٩ ئەندامی بۆ تەرخان کرا، هەڵبژاردنی ئەنجومەنی پارێزگاکان سەبارەت بە عێراق کارێکی تازە بوو بە تایبەتی بەو دەسەڵاتە زۆرەی دراوە بە ئەنجومەنی پارێزگاکان بە تایبەتی ئەمریکا لە سەرەتای پرۆسەی ئازادی زۆر هەوڵیدا سستمی ڤیدراڵی پارێزگاکان بکاتە ئەمری واقع، بەڵام لەلایەن هاوپەیمانی کوردستان ئەو بیرۆکەیە ڕەتکرایەوە، بۆیە دوای پرۆسەی پەسەندکردنی راپرسی دەستوری هەمیشەیی کۆماری عێراق بە پێی بنەمای ماددەی ٦١ یەکەم  و ١٣٨ پێنجەم لە دەستوری کۆماری عێراق دەسەڵاتدرا بە ئەنجومەنی نوێنەران یاسای پێکهینانی ئەنجومەنی پارێزگاکانی ڕێکنەخراو لە هەرێمدا دەربکات.
 لە رۆژی ١٩٣٢٠٠٨ ئەنجومەنی نوێنەران یاساکەی دەرکرد بە بڕیاری ژمارە ٢١ لە لایەن دەستەی سەرۆکایەتی کۆمار پەسەند کرا کە یاساکە لە ٥٥ ماددە پێکهاتووە کە لە ماددەی ٢ دا هاتووە یەکەم، ئەنجومەنی پارێزگا بەرزترین دەسەڵاتی یاسادانان و چاودێرییە لە سنوری ئیدارەی پارێزگادا و مافی دەرکردنی یاسای ناوخۆی لە سنوری پارێزگا هەیە بۆ ئەوەی بتوانێت ئیدارەی کاروبارەکانی بە پێی پرنسیپی لامەرکەزی ئیدارەی بکات بە مەرجێک ناکۆک نەبێت لەگەڵ دەستوور و یاسا ڤیدڕاڵییەکان.
هەر لە یاساکەدا ژمارەی ئەنجومەنی پارێزگا و قەزا و ناحیەکانی دیاری کردووە و باسی دەسەڵات و ئەرکەکانیانی کردووە و بەپێی ئەو یاسایە ئەبوایە لە ١١٠٢٠٠٨ هەڵبژاردن ئەنجامدرا بوایە و هەر لە ماددەی ٥٤ دا هاتووە کە ئەنجومەنی نوێنەران یاسای هەڵبژاردنی ئەنجومەنی پارێزگا و قەزا و ناحیەکان دەردەکات.
لەبەر رۆشنایی ئەو یاسایە بۆ سەرخستنی پرۆسەی هەڵبژاردنی ئەنجومەنی پارێزگاکان لە رۆژی ٢٢ ی تەمووزی سالی ٢٠٠٨ دا ئەنجومەنی نوێنەران بە بێدرککردن بە بەرپرسیارێتی میژووی یاسای هەڵبژاردنیان دەرکرد بێ ئامادەبوونی لیستی هاوپەیمانی کورددستان، دوای ڤیتۆکردنی یاساکە لەلایەن سەرۆکایەتی کۆمار یاساکە گەڕێنرایەوە بۆ ئەنجومەنی نوێنەران و دوای هەوڵ و تەقەلایەکی زۆر لە ٢٥٩٢٠٠٨ ئەنجومەنی سەرۆکایەتی یاساکەی پەسەند کرد کە پێکهاتووە لە ٥١ ماددە. بەپێی یاساکە ئەبێت بۆ کۆتایی ٣١١٢٠٠٩  هەڵبژاردن ئەنجام بدرێت بە پێی دەقی ماددەی ٩ هەڵبژاردن بە پێی لیستی کراوەی سنوردار ئەنجام دەدریت..


خشتەی ژمارە (١٥)
 ئەنجامی هەڵبژاردنەکانی خولی یەکەمی ئەنجومەنی پارێزگاکان ساڵی ٢٠٠٥ لە پارێزگای دهۆک

ژمارە    ژمارەی لیستەکان    ناوی کیانی سیاسی    ژمارەی دەنگەکان    ژمارەی کورسییەکان
١    ٢٩٢    پارتی دیموکراتی کوردستان    ٣٠٢،١٣٣    ٣٣
٢    ١٠٩    یەکێتی نیشتمانی کوردستان    ٣٥،٤٨٣    ٤
٣    ١٣٨    یەکگرتووی ئیسلامی کوردستان    ٣٥،٦٧٥    ٤
کۆی گشتی    ٤١

خشتەی ژمارە (١٥) ئەنجامی هەڵبژاردنەکانی خولی یەکەمی ئەنجومەنی پارێزگای دهۆک دەخاتە ڕوو کە لیستی پارتی یەکەم ویەکێتی و یەکگرتووی ئیسلامی کوردستان پلەی دووەمی کورسییەکانیان بەدەستهێناوە و ئاماژەیشە بۆ ئەوەی تەنها سێ حزبی سیاسی پێکهاتەی خولی یەکەمی ئەنجومەنی پارێزگای دهۆکە. وە کۆی کورسییەکانی خولی یەکەمی ئەنجومەنی پارێزگاکان بریتی بووە لە (٤١) کورسی بە بەشداری سێ حزبی سیاسی لە ئەنجومەنی پارێزگای دهۆک.

خشتەی ژمارە (١٦)
 ئەنجامی هەڵبژاردنەکانی خولی یەکەمی ئەنجومەنی پارێزگاکان ساڵی ٢٠٠٥ لە پارێزگای سلێمانی

ژمارە    ژمارەی لیستەکان    ناوی کیانی سیاسی    ژمارەی دەنگەکان    ژمارەی کورسییەکان
١    ٢٩٢    پارتی دیموکراتی کوردستان    ٩١،٥٧٨    ٥
٢    ١٠٩    یەکێتی نیشتمانی کوردستان    ٤٨٥،٧١٨    ٢٨
٣    ١٣٨    یەکگرتووی ئیسلامی کوردستان    ٧٥،٠٠٨    ٥
٤    ٢٨٣    کۆمەڵی ئیسلامی    ٥٣،٨٨    ٣
کۆی گشتی    ٤١

خشتەی ژمارە (١٦) ئەنجامی هەڵبژاردنەکانی خولی یەکەمی ئەنجومەنی پارێزگای سلێمانی دەخاتە ڕوو کە لە چوار لیستی جیا پێکهاتووە، یەکێتی بە پلەی  یەکەم و پارتی و یەکگرتووی ئیسلامی بە پلەی دووەم و کۆمەڵی ئیسلامی دواپلەی کورسییەکانیان بەدەستهێناوە لە کۆی ٤١ کورسی. ئاماژەیشە بۆ ئەوەی تەنها چوار حزبی سیاسی پێکهاتەی خولی یەکەمی ئەنجومەنی پارێزگای سلێمانییە.

خشتەی ژمارە ( ١٧)
ئەنجامی هەڵبژاردنەکانی خولی یەکەمی ئەنجومەنی پارێزگاکان ساڵی ٢٠٠٥ لە پارێزگای هەولێر

ژمارە    ژمارەی لیستەکان    ناوی کیانی سیاسی    ژمارەی دەنگەکان    ژمارەی کورسییەکان
١    ٣٦٨    لیستی پارتی دیموکراتی کوردستان    ٣٤٧،٧٧٢    ٢٣
٢    ١٠٩    یەکێتی نیشتمانی کوردستان    ٢٤٤،٣٤٣    ١٦
٣    ١٣٨    یەکگرتووی ئیسلامی کوردستان    ٢٢،٥٢٣    ١
٤    ٢٨٣    کۆمەڵی ئیسلامی کوردستان     ١٨،٧٨١    ١
کۆی گشتی    ٤١

خشتەی ژمارە (١٧) ئەنجامی هەڵبژاردنەکانی خولی یەکەمی ئەنجومەنی پارێزگای هەولێر دەخاتە ڕوو کە لە چوار لیستی جیا پێکهاتووە، لیستی پارتی یەکەم و یەکێتی  دووەم و هەریەک لە یەکگرتووی ئیسلامی کوردستان و کۆمەڵی ئیسلامی کوردستان وەک یەکیان هێناوە کە بریتییە لە یەک کورسی لە کۆی ٤١ کورسی.
هەڵبژاردنەکانی خولی دووەمی ئەنجومەنی پارێزگاکانی هەرێمی کوردستان ساڵی ٢٠١٤
لەسەر ئاستی هەرێمی کوردستان پارتی یەکەم دەنگی بەدەستهێنا و دووەم یەکێتی و سێیەم دەنگ بزوتنەوەی گۆڕان بوو، پاشان یەکگرتوو و دواتر کۆمەڵی ئیسلامی.
ئەو دەنگانەی لایەنە سیاسییەکانی کوردستان بە دەستیان هێناوە بەم شێوەیەی خوارەوەیە:

خشتەی ژمارە ( ١٨)
ئەنجامی هەڵبژاردنەکانی خولی دووەمی ئەنجومەنی پارێزگاکان ساڵی ٢٠٠٥ لە سەر ئاستی هەرێمی کوردستان
ژمارە    ناوی کیانی سیاسی    ژمارەی دەنگەکان    ژمارەی کورسییەکان
١    پارتی دیموکراتی کوردستان    ٨١٦٦٥٤    ٣٤
٢    یەکێتی نیشتمانی کوردستان    ٥٢٨١٢٢    ١٩
٣    یەکگرتووی ئیسلامی کوردستان    ١٥٥٩٧٢    ٦
٤    کۆمەڵی ئیسلامی کوردستان     ١١٦٣٦٤    ٤
٥    بزوتنەوەی گۆڕان    ٤٩٠٥٧٢    ١٧
کۆی گشتی    ٨٠

خشتەی ژمارە( ١٨) ئەنجامی هەڵبژاردنەکانی خولی دووەمی ئەنجومەنی پارێزگاکانی هەرێمی کوردستان دەخات ڕوو کە دەرئەنجام لە پێنج لیستدا خۆی دەبینێتەوە، پارتی بە پلەی یەکەم و یەکێتی بە پلەی دووەم و بزوتنەوەی گۆڕان پلەی سێیەمیان بەدەستهێناوە، جگە لەوەی هەریەک لە یەکگرتووی ئیسلامی و کۆمەڵی ئیسلامی  شەش کورسیان هێناوە لە کۆی ٨٠ کورسی.  
جیاوازی خولی دووەم لەگەڵ خولی یەکەمی ئەنجومەنی پارێزگاکاندا ئەوەیە لە خولی دووەمدا ( ٥ لیست) پێکهاتەی ئەنجومەنی پارێزگاکانن، لە کاتێکدا لە خولی یەکەمدا تەنها ( ٤ لیست) ە، ئەمەش ئاماژەیە بۆ زیادبوونی حزبە سیاسییەکان لە کوردستاندا و دابەشبوونی رێژەی دەنگدەرانیش بەسەر هەریەک لەو حزبە سیاسیانەی دەنگیان بەدەستهێناوە.

خشتەی ژمارە ( ١٩)
 بەراووردی نێوان ساڵەکانی هەڵبژاردنی ئەنجومەنی پارێزگاکان بە پێی ژمارە و رێژەی پیاوان و ژنان

ناوی پارێزگا    ساڵی ٢٠٠٥    ساڵی ٢٠١٣
    ژمارەی پیاوان    رێژەی پیاوان    ژمارەی ژنان    رێژەی ژنان    ژمارەی پیاوان    رێژەی پیاوان    ژمارەی ژنان    رێژەی ژنان
سلێمانی    ٢٨    ٦٨%    ١٣    ٣٢%    ٢٢    ٦٩%    ١٠    ٣١%
دهۆک     ٢٩    ٧١%    ١٢    ٢٩%    ٢٣    ٧٢%    ٩    ٢٨%
هەولێر    ٣٢    ٧٨%    ٩    ٢٢%    ٢٣    ٧٢%    ٩    ٢٨%
کۆی گشتی    ٤١    ٣٢


 خشتەی ژمارە (١٩) ئاماژەیە بۆ بوونی رێژەی ژنان لە هەردوو خولی ئەنجومەنی پارێزگاکانی هەرێمی کوردستان کە بە پێی کۆتا چەسپاوە کە  نابێت کەمتر بێت لە ٢٥% ، بۆیە بوونی کۆتا یارمەتیدەر بووە کە حزبە سیاسییەکان پابەند بکات بە بەشداری ژنان بەپێی رێژەکە و بێگومان زۆری ژمارەی کورسییەکان بۆ هەر پارتێکی سیاسی وا دەکات رێژەی  بەشداری ژنان زیاتر بێت.
لە خولی یەکەمدا سلێمانی بە پلەی یەکەم و پاشان دهۆک بە پلەی دووەم دێت بۆ بەشداربوونی زۆرترین رێژەی ژنان، لە کاتێکدا لە خولی دووەمدا هەریەک لە شاری هەولێر و دهۆک بە پلەی دووەمی بەشداری ژنان دێت و سلێمانیش بە پلەی یەکەم دێت.

خشتەی ژمارە (٢٠)
 ناوی پارێزگارەکانی هەرێمی کوردستان لە ماوەی دوو ساڵی جیاوازدا
ژمارە    ناوی پارێزگا    ناوی پارێزگارەکان - ساڵی ١٩٩٢    ناوی پارێزگارەکان - ساڵی ٢٠١٥
١    سلێمانی     جەمال عەبدول    د. ئاسۆ فەرەیدون
٢    دهۆک    عەبدولعەزیز تەیب    فەرهاد ئەمین
٣    هەولێر    عەبدولمهیمن بارزانی    نەوزاد هادی مەولود

خشتەی ژمارە (٢٠) ناوی پارێزگارەکان دەخاتە ڕوو لە ساڵی ١٩٩١ و ساڵی ٢٠١٥ لە هەر سێ پارێزگای هەرێمی کوردستاندا، کە هەموویان پیاون و هیچ ساڵێک لەوانە ژن نەکراوەتە پارێزگار، ئەمە وێڕای ئەوەی بە درێژایی ماوەی ساڵەکانی نێوان ساڵانی ١٩٩٢-٢٠١٥ هیچ کات ژنان پۆستی پارێزگاریان پێ نەدراوە کە پۆستێکە پارتە سیاسییەکان لە دانانی بەرپرسن.
ئەوەش ئاماژەیە بۆ ئەوەی حزبە سیاسییەکان هەمیشە ئەولەویەت دەدەن بە پیاوان وەک لە ژنان بۆ پۆستە بڕیاردەرەکان، لە کاتێکدا ژنانی بەتواناش هەن و هەندێ جاریش ناوی ژنان هاتووە بۆ ئەم پۆستە، بەڵام بەهۆی بوونی کاندیدی پیاویش لەلایەن حزبەوە بۆ یەکلاکردنەوەی، هەمیشە پیاوەکە ئەولەویەتی پێ دراوە.

خشتەی ژمارە(٢١)
ناوی ژنانی قائمقام لە هەرێمی کوردستان  بە پێی شوێن و ماوەی کارکردنیان

ژمارە    ناوی ژنانی قائمقام     شوێن     ساڵی کارکردن    تێبینی
١    مونیرە ئەبو بەکر محەمەد    قەزای دوکان    ٢٠٠٣-٢٠٠٦     لە ئیستادا بە پلەی قائمقام لە پارێزگای سلیمانی کاردەکات.
٢    کوردۆ عومەر عەبدوڵڵا    قەزای کۆیە    ٢٠٠٤- ٢٠١٠     لە ئێستادا وەک بەڕێوەبەری گشتی لە وەزارەتی ناوخۆ کاردەکات.
٣    شیرین  مەحمود ێاڵح    قەزای قەرەداغ    ٢٠٠٧- ٢٠١٠    لە ئێستادا بە پلەی قائمقام لە پارێزگای سلێمانی کار دەکات.

خشتەی ژمارە (٢١) ناوی ژنانی قائمقام دەخاتە ڕوو بە پێی شوێن و ساڵانی کارکردنیان، کە بە درێژایی مێژووی کارکردنی حکومەتی هەرێمی کوردستان تەنها سێ ژن پلەی قائمقامیان وەرگرتووە کە هەرسێکیان ئەندامانی یەکێتی نیشتمانی کوردستانن و لە پارێزگای سلێمانین.
 ئەوەش ئاماژە بەوە دەکات کە حزبە سیاسییەکان بەگشتی ژنان بە شیاوی ئەو پۆستە نازانن کە پۆستێکی باڵا و ناوەندێکی بڕیارسازیی بەڕێوەبردنە و کاندیدکردنی هەر کەسێک بۆ ئەو پۆستە حزبە سیاسییەکان لێی بەرپرسن.
 دەرئەنجامی یەکێک لە توێژینەوەکانی کە لە نێو٢٠٠ ژنانی فەرمانبەری دامودەزگاکانی حکومەتی هەرێمی کوردستاندا ئەنجامدراوە لە ناو پارێزگای سلێمانی و هەولێر، رێژەی بەڕێوەبەری فەرمانگەکان نیشان دەدات کە تیایدا دەریدەخات پیاوانی بەرێوەبەر رێژەی ٧٥% ی فەرمانگەکان پێک دەهێنن لە سلێمانی و ٨٧% پێک دەهێنن لە هەولێر.
 لە کاتێکدا ئامارەکانی زۆرێک لە فەرمانگەکان ئەوە دەخەنە ڕوو کە ژمارە و رێژەی ژنان  زیاترن وەک لە پیاوان، بەڵام بوونی ئەو رێژەیە لە پۆستەکانی خوارەوەی فەرمانگەکەدا بەدیدەکرێت و تا پۆستەکان بەرزبێتەوە، رێژەی ژنان کەمتر دەکات.
 بێگومان ئەوەش هۆکاری زۆرە. ئەمە لە کاتێکدا رێژەی ژنانی فەرمانبەر لە پۆستی بەرێوەبەرەکاندا لەسلێمانی بە رێژەی ٢٥% دەرکەوتووە و بە رێژەی ١٣% لە هەولێر، وەک لە خشتەی ژمارە ( ٢٢ ) دا دەرکەوتووە.
هەروەها لە خشتەی ژمارە (٢٣) لە زاری ژنانەوە هۆکارەکانی بەربەستن لەبەردەم گەیشتنی ژنان بە پۆستە باڵاکان دەخاتە ڕوو کە دەرئەنجامی هەمان توێژینەوەیە کە  لە ساڵی ٢٠٠٦ دا ئەنجامدراوە.
جگە لەو ڕاستییەی جارێکی تر حزبە سیاسییەکانن هەریەک لە پۆستەکان پڕ دەکەنەوە هەر لە بەڕێوەبەری گشتی تا بەڕێوەبەری هەر دامودەزگایەکی تر کە ئەمەش بۆخۆی ئاماژەیەکی ترە بۆ سەربەخۆنەبوونی دسەڵاتەکان و دەستێوەردانی حزب لە هەموو کاروبارەکان، لە کاتێکدا ڕاستی مەسەلەکان لەوەدایە کە پێویستە پسپۆری و شارەزایی کەسەکان ببێتە  سەنگی مەحەک بۆ دانانی کەسەکان گەر ئەو کەسەش ئینتمای هیچ حزبێکی سیاسی نەبێت.

خشتەی ژمارە (  ٢٢  )
ژمارە و رێژەی پیاوان و ژنانی بەرێوەبەر لە هەردوو پارێزگای سلێمانی و هەولێر
ناوی پارێزگا    کۆی گشتی     ژمارەی پیاوان    ژمارەی ژنان    رێژەی پیاوان    رێژەی ژنان
سلێمانی    ١٠٠    ٧٥    ٢٥    ٧٥%    ٢٥%
هەولێر    ١٠٠    ٨٧    ١٣    ٨٧%    ١٣%
کۆی گشتی    ٢٠٠    ١٦٢    ٣٨    ٨١%    ١٩%
رێژە %    ١٠٠%    ١٠٠%

خشتەی ژمارە ( ٢٣ )
هۆکارەکانی کەمی ژنانی فەرمانبەر لە پۆستە باڵاکاندا
ژمارە    هۆکارەکانی کەمی ژنان لە پۆستە باڵاکان    سلێمانی    رێژەی سەدی%    هەولێر    رێژەی سەدی%
١    رێخۆشنەکردنی دەرفەت لەبەردەم ژنان لەلایەن پیاوانەوە     ٤٩    ٤٢%    ٢٢    ٣٩%
٢    بێمتمانەیی بە توانای ژنان     ٢٣    ٢٠%    ٩٣    ٢٢%
٣    بەتوانایی پیاوان زیاتر لە ژنان    ١٨    ١٦%    ١٥    ١٥%
٤    خودی ژنان     ١٥    ١٣%    ١١    ١١%
٥    ململانێی حزبایەتی    ١١    ٩%    ١٣    ١٣%



بەشی چوارەم
کورتە مێژوویەک سەبارەت پارتە سیاسییەکانی هەرێمی کوردستان

پارتی سیاسی لە هەموو ووڵاتێکدا کە یەکێکن لە رێکخراوەکانی کۆمەڵی مەدەنی باشترین و کاریگەرترین ناوەندن بۆ بەشداریکردنی چین و توێژەکان لە کاروباری بوارە جیاجیاکانی کۆمەڵدا بە تایبەت لەو روانگەیەی ڕۆڵیان هەیە لە بە قەوارەکردن وشکڵدانی سستمی سیاسی ووڵات بەگشتی و فراوانکردنی بازنەی بەشداریکردنی سیاسی ژنان و گەنجان کە خودی ئەم بەشداریکردنە ڕۆڵ و کاریگەری و ئاسەواری دەبێت لە پێشخستن و گەشەکردنی کۆمەڵدا.
 پارتە سیاسییەکانی کوردستان لە کۆمەڵی کوردیدا زوربەیان وابەستەی سەرکردە یان ڕابەرن بەشێوەیەک کە حزبەکە لەبری ئەوەی وەک رەوتێکی سیاسی دیاریکراو  بناسرێت، بەناوی سەرکردەکەوە دەناسرێت. ئەوەشە وایکردوە لەناو پارتەکاندا ئاڵوگۆڕی نوخبە لە حزبەکاندا زۆر کەم بێت و بەزۆری سەرۆک یان سکرتێر لە پارتەکاندا وەک خۆیان دەمێننەوە وەک لە خشتەی ژمارە ( ٢٤ ) دا ڕونکراوەتەوە.
 ئەمە جگە لەوەی تا ئەمڕۆ سەرکردەکانی حزبە سیاسییەکان هەمیشە وەک کاریزمایەک سەیرکراون کە ڕەخنەگرتن لێیان یان ڕێگەدان بەوەی جێگرەوەیان هەبێت تاوانێکی گەورەیە کە لەم نێوەندەدا ملکەچبوونی ئەندامانی حزب بۆ سەرکردەکان دەبێتە واقعێکی حەتمی و بە شێوەیەش حزبەکان ئەوەندەی زوربەیان ئەندامێکی ملکەچ و لەرزۆک و شەرمن و کۆیلە بەرهەم دەهێنن، ئەوەندە ڕەخنەگر و چاونەترس و ئازاد ناهێننە بوون.
ئەمە وێڕای ئەوەی بوونی کاریزما دەبێتە هۆی زیندووکردنەوەی نەریتەکان کە بێگومان لەو نێوەندەدا پێگەی ژنان بە لاوازی تەماشا دەکرێت. واتە تاک دەبێتە سەنتەری بڕیاردان و ئەندامەکانیش دەبنە جێبەجێکەری فەرمان و بڕیارەکان. سیاسەتی شەخسی حوکم دەکات و دەسەڵاتەکان زیاتر لە کەسانی خزم و سەرکردەکان پێکدێت بە دوور لە تواناو شایستەیی مرۆڤەکان، ئەمەش بە دیوێکی تردا وا دەکات نەتوانن لەسەر بنەمای تواناکانیان پێگەی خۆیان بدۆزنەوە.                                                                 

خشتەی ژمارە(٢٤)
ماوەی سەرۆکایەتی لە پارتە سیاسییەکانی هەرێمی کوردستان بەپێی ساڵی دامەزراندنیان
تێبینی    ماوەی سەرۆکایەتی    سەرۆکسکرتێرئەمینداری گشتی    ساڵی دامەزراندن    ناوی پارتی سیاسی    ژمارە
لە دامەزراندنەوە تا (١٩٧٩)    ٣٣ ساڵ    مەلا مستەفا    ١٩٤٦    پارتی دیموکراتی کوردستان    ١
لە (١٩٧٩) ەوە تا ئێستا (2015)    ٣٦ ساڵ    مەسعود بارزانی            
لە دامەزراندنەوە تا ئێستا  (٢٠١٥)    ٤٠ ساڵ    جەلال تاڵەبانی    ١٩٧٥    یەکێتی نیشتمانی کوردستان    ٢
لە دامەزراندنەوە تا
( ٢٠١٢)    ١٨ ساڵ    ێەڵاحەدین بەهائەدین    ١٩٩٤    یەکگرتووی ئیسلامی کوردستان    3
لە (2012)ەوە تا ئێستا (٢٠١٥ )    ٣ ساڵ    محەمەد فەرەج            
لە دامەزراندنەوە تا ئێستا (٢٠١٥)    ١٤ ساڵ    عەلی باپیر    ٢٠٠١    کۆمەڵی ئیسلامی کوردستان    4
لە دامەزراندنەوە تا ئێستا (٢٠١٥)    ٦ ساڵ    نەوشیروان مستەفا    ٢٠٠٩    بزوتنەوەی گۆڕان    5
 
خشتەی ژمارە ( ٢٤) دەریدەخات کە سەرجەم پۆستی یەکەمی حزبە سیاسییەکان لە ناو حزبەکانی هەرێمی کوردستاندا تەنها ڕەگەزی پیاو بووە، نەک ژن.
 ئەوەش لە واقعی کوردستانەوە سەرچاوەی گرتووە کە کلتورێکی نەریتی، خێڵەکی و بنەماڵەیی زاڵ بووە بەسەر نێوەندی حزبە سیاسییەکانی هەرێمی کوردستان کە یەکێک لە خەسڵەتەکانی کاریزماکردن و پیرۆزکردنی سەرۆک بووە، واتە هەمیشە وەک کەسایەتییەکی کاریزمایی تەماشای سەرۆک کراوە کە گۆڕینی یان دەستبەرداربوونی شوێنەکەی بۆ کەسێکی تر قورس بووە.
 بوون و بەردەوامی سەرۆکی حزبە سیاسییەکان بە درێژایی مێژووی کارکردنیان و ئەنجامدانی کۆنگرە لە ساڵانی جیاوازدا لە خشتەکەدا بە ڕوونی ئەو ڕاستییە دەسەلمێنێت.
 بێگومان یەکێکی تری خەسڵەتەکانی ئەو کلتورە باوەڕنەبوون یان نەڕەخساندنی دەرفەت یاخود متمانە نەبوون بووە بە توانای ژنان، بۆیە هەمیشە کاتێک بیر لە سەرۆک کراوەتەوە ژنان لە دەرەوەی بازنەی بیرکردنەوە بوون چ لەلایەن پیاوانەوە و چ لە لایەن خودی ژنانەوە کە ڕەنگدانەوەی فەلسەفەی پەروەردەیی ئەو کلتورە بووە بە واقعێکی ڕەها کە بیرکردنەوە لێی قورس یان مەحاڵ بووە.

خشتەی ژمارە (٢٥)
ئەنجامی کۆنگرەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان بە پێی ساڵانی کۆنگرە
ژمارە    ساڵی کۆنگرە    ژمارەی بەشداربوو     سەرۆک    جێگری سەرۆک
        کۆی گشتی    پیاوان    ژنان        
١    ١٩٤٦    ٧٠    ٧٠    -    مەلا مستەفا    شێخ لەتیف جێگری یەکەم و کاکە زیاد جێگری دووەم
٢    ١٩٥١    ٣٠    ٣٠    -    مەلا مستەفا    -
٣    ١٩٥٣    ٣٥-٤٠    ٣٥-٤٠    -    مەلا مستەفا    -
٤    ١٩٥٩    ١٢٠    ١٢٠    -    مەلا مستەفا    -
٥    ١٩٦٠    ١٤٨    ١٤٨    -    مەلا مستەفا    -
٦     ١٩٦٤    ٦٠٠    ٦٠٠    -    مەلا مستەفا    -
٧    ١٩٦٦    ٣٧٠    ٣٧٠    -    مەلا مستەفا    -
٨    ١٩٧٠    ٤٨٨    ٤٨٨    -    مەلا مستەفا     -
٩    ١٩٧٩    ٣٢٥    ٣٢٥    -    مەسعود بارزانی
    -
١٠    ١٩٨٩    ٣٣٢    ٣٣٢    -    مەسعود بارزانی
    -
١١    ١٩٩٣    ٢٣٠٠    ٢١٧٠    ١٣٠    مەسعود بارزانی
    عەلی عەبدوڵڵا
١٢    ١٩٩٩    ١٦٠٨    ١٤٧٣    ١٣٥    مەسعود بارزانی
    عەلی عەبدوڵڵا
١٣    ٢٠١٠    ١٦٥٠    ١٥٠٠    ١٥٠    مەسعود بارزانی
    نێچیرڤان بارزانی

 
لە خشتەی ژمارە (  ٢٥ ) دا دەردەکەوێت کە پارتی دیموکراتی کوردستان بە پێی مێژووی دامەزراندنی سیانزە کۆنگرەی ئەنجامداوە، سەرۆکی حزبەکە لە دوو کەسدا خۆی بینیوەتەوە کە هەردووکیان پیاو بوون و زۆر جار جێگریش بۆ سەرۆک بوون یان پێویست نەبووە هەروەها بە پێی کۆنگرەکان ژمارەی بەشداربووانی بەگشتی خستۆتەڕوو، جگە لە ژمارەی ژنان لە کۆی گشتی بەشداربووان
ئەوەش ئەوە دەردەخات کە پارتی دیموکراتی کوردستان لە کۆی کۆنگرەکانی ئەنجامیداوە لە سەرەتادا بەشداربوونی ژنان کەم بووە و پاشان زیادی کردووە، بەڵام بە بەراوورد لەگەڵ ژمارەی پیاوان زۆر کەمە، وە لە هیچ کۆنگرەیەکیشدا ژنان نەبوونەتە سەرۆک یان جێگری سەرۆک.
ئەوەش ئاماژەیە بەوەی دەنگدان بە ژن بۆ هەریەک لەو پۆستانەدا تا ئێستا نەبۆتە جێی بیرکردنەوەی نێوەندی ئەندامەکان. وێڕای ئەوەی سەرۆکی حزب هیچ گۆڕانکارییەکی بەخۆوە نەدیوە و تەنها پاش کۆچیی دوایی مەلا مستەفا نەبێت کە پاش ئەو مەسعود بارزانی چۆتە جێگەی و بەردەوامیەتی هەیە تا دواکۆنگرە.


خشتەی ژمارە (٢٦)
ئەنجامی کۆنگرەکانی یەکێتی نیشتمانی کوردستان بە پێی ساڵانی کۆنگرە
ژمارە    ساڵی کۆنگرە    ژمارەی بەشداربوو    سکرتێر     جێگری سکرتێر
        کۆی گشتی    پیاوان    ژنان        
١    ١٩٩٢    ٩٠٠    ٧٩٣    ١٠٧    جەلال تاڵەبانی    -
٢    ٢٠٠١    ١٣٤٠
    ١٢٤٧    ٩٣    جەلال تاڵەبانی    -
٣    ٢٠١٠    ٢٠٢١    ١٦٩١    ٣٣٠    جەلال تاڵەبانی    کۆسرەت رەسول عەلی ج- یەکەم
د. بەرهەم ئەحمەد ێاڵح ج- دووەم


خشتەی ژمارە (٢٦) دەریدەخات یەکێتی نیشتمانی کوردستان تەنها سێ کۆنگرەی ئەنجامداوە و لە هیچ کام لەو کۆنگرانەدا، کەسی یەکەم و تەنانەت دووەمی حزبەکە ژن نەبووە و بەدەر لەوەی گۆڕانکاری نەبووە لە سکرتێری حزبدا.  جگە لە دەرخستنی ژمارەی بەشداربووان بەگشتی و ژنان بەتایبەتی کە ئەگەرچی ژمارەیان کەمترە لە پیاوان لە هەمان کاتدا رێژەی ژنان لە ساڵی ٢٠١٠ زیاتر وەک ساڵی ٢٠٠١ بەهۆی چەسپاندنی کۆتا بە رێژەی ٢٠% ژنان بۆ بەشداربوون. هەروەها نەبوونی ژن لە پۆستی سکرتێر و جێگردا ئاماژەیە بە بێمتمانەیی و باوەڕنەبوونی ئەندامانی حزب  بە توانای ژنان، ئەمە لە کاتێکدا یەکێتی نیشتمانی یەکێکە لە حزبە سۆسیال دیموکراتەکان. وێڕای ئەوەی بە درێژایی ساڵانی کۆنگرە هیچ گۆڕانکارییەک نەهاتووە بەسەر سکرتێری حزبدا.
خشتەی ژمارە (٢٧)
ئەنجامی کۆنگرەکانی یەکگرتووی ئیسلامی کوردستان بە پێی ساڵانی کۆنگرە
ژمارە    ساڵی کۆنگرە    ژمارەی بەشداربوو
    ئەمینداری گشتی    جێگری ئەمینداری گشتی
        کۆی گشتی    پیاوان    ژنان        
١    ١٩٩٤    ١٣٨    ١٣٠    ٨     ێەڵاحەدین محەمەد بەھائەدین
-
٢    ١٩٩٦    ٢٦٦    ٢٥٠    ١٦    ێەڵاحەدین محەمەد بەھائەدین
-
٣    ١٩٩٩    ٣٧٤    ٣٢٥    ٤٩    ێەڵاحەدین محەمەد بەھائەدین
-
٤    ٢٠٠٥    ٥٨٠    ٤٩٠    ٩٠    ێەڵاحەدین محەمەد بەھائەدین
-
٥    ٢٠٠٨    ٦٥٦    ٥٦١    ٩٥    ێەڵاحەدین محەمەد بەھائەدین
-
٦    ٢٠١٢    ٧٥٥    600    ١٥٥    محەمەد فەرەج    -


 
خشتەی ژمارە (٢٧) دەریدەخات یەکگرتووی ئیسلامی کوردستان شەش کۆنگرەی ئەنجامداوە، هەروەها ژمارەی بەشداربووانی کۆنگرە وژمارەی ژنان دەخاتەڕوو، جگە لەوەی دەریدەخات بە درێژایی کۆنگرەکان تەنها یەکجار ئەمینداری گشتی گۆڕانکاری بەسەردا هاتووە کە ئەوەش لە مێژووی سیاسی حزبە سیاسییەکانی کوردستاندا دەگمەن رویداوە ، بەدەر لەوەی هەموویان پیاون و ژن تیایدا نەبۆتە کەسی یەکەمی حزب و تەنانەت  هیچ کات کەسی یەکەمی حزب جێگری نەبووە.
وێڕای ئەوەی بەشداربوونی ژنان بە پێی ساڵانی کۆنگرە رووی لە زیادبوون کردووە و بەڵام بە بەراوورد بە ژمارەی پیاوان کەمترن، ئەوەش بێگومان رەنگدانەوەی ئەقڵیەتی پیاوسالاری و کلتوری کۆمەڵگەیە لەناو سەرجەم حزبە سیاسییەکانی کوردستان کە دەنگدان بە ژنان و هەڵبژاردنیان بۆ پۆستە باڵاکانی حزب نەبۆتە مەسەلەیەکی ئاسایی و باو.
خشتەی ژمارە (٢٨)
ئەنجامی کۆنگرەکانی کۆمەڵی ئیسلامی کوردستان بە پێی ساڵانی کۆنگرە    
ژمارە    ساڵی کۆنگرە    ژمارەی بەشداربوو
    ئەمیر    جێگری ئەمیر
        کۆی گشتی    پیاوان    ژنان        
١    ٢٠٠٥    ٥٦٧    ٥٠٢    ٦٥    عەلی باپیر    -
٢    ٢٠١٠    ٧٤١    ٦٤٥    ٩٦    عەلی باپیر    -
٣    ٢٠١٥    ٨٣٣    ٦٧٤    ١٥٩
    عەلی باپیر
-

خشتەی ژمارە (٢٨) دەریدەخات کۆمەڵی ئیسلامی کوردستان تەنها سێ کۆنگرەی ئەنجامداوە، هەروەها ژمارەی بەشداربووانی کۆنگرە نیشان دەدات، جگە لەوەی دەریدەخات بە درێژایی کۆنگرەکان بۆ تەنها یەکجار ئەمیر گۆڕانکاری بەسەردا نەهاتووە و بەدەر لەوەی هەموویان پیاون و ژن تیایدا نەبۆتە کەسی یەکەم وجێگری یەکەمی حزب. ئەمەش بێگومان کلتورو ئەقڵیەتی سەرجەم حزبە سیاسییەکان دەخاتەڕوو کە پێیان وایە پیاو ئەولەویەت و شیاوە بۆ پۆستە  باڵاکانی حزب.

خشتەی ژمارە (٢٩)
ئەنجامی کۆنگرەی بزوتنەوەی گۆڕان بە پێی ساڵی کۆنگرەی ئەنجامدراو لە هەولێر رۆژی ٢٦-٢٧١٢٢٠١٣    
ژمارە    ساڵی کۆنگرە    ژمارەی بەشداربوو
    رێکخەر    جێگری رێکخەر
        کۆی گشتی    پیاوان    ژنان        
١    ٢٠١٣    ١١٦١    ١٠٣٥    ١٢٦    نەوشیروان مستەفا    -

خشتەی ژمارە (٢٩) دەریدەخات کە بزوتنەوەی گۆڕان تەنها لە ساڵی ٢٠١٣ دا کۆنگرەیەکی ئەنجامداوە کە لە کۆی ١١٦١ کەسدا (  ١٢٦ ) ژن بووە و وەک هەموو حزبەکانی دیکەش کەسی یەکەمی حزبەکە جێگری نەبووە.

دۆخی ژنان لە نێوەندی حزبە سیاسییەکاندا
  پارتە سیاسییەکان لە کۆمەڵدا دەتوانن ببنە میکانیزمێک بۆ ئەوەی ڕابەر و سەرکردەکان لە ڕێی ئەوانەوە نفوز وکاریگەری خۆیان لە کۆمەڵدا زیاد بکەن وببنە هۆکارێک بۆ پەیوەندی نێوان کۆمەڵ و سەرکردەکان، جگە لەوە دەتوانن ببنە هۆکارێک بۆ زیادکردنی بەشداری سیاسی ژنان و پیاوان و تاکەکانی کۆمەڵ.
 ئەمە وێڕای ئەوەی لە بواری کردەییدا پارتەکان دەتوانن لە کۆکردنەوەی بەرژەوەندییە جۆراوجۆرەکان و تێکەڵاوبوون لە سستمی سیاسی و بەشداری سیاسیدا ڕۆڵی گرنگ و کاریگەریان هەبێت، چونکە لەمڕۆدا حزبەکانن حکومەت و پەرلەمان پێکدەهێنن و کاریگەریان بەسەر کۆمەڵەوە دەبێت، بۆیە دەتوانرێت بوترێت پارتە سیاسییەکان گرنگترین ڕێکخراوی کۆمەڵی مەدەنین کە دەتوانن ڕۆڵیان هەبێت لە شکلپێدان و گۆڕینی سستمی سیاسی و کۆمەڵایەتیدا، چونکە راستەوخۆ ڕۆڵیان هەیە لەسەر بەشداریکردنی سیاسی ژنان کە لەمەشدا سستمی سیاسی و پێکهاتەی دەسەڵاتی ئەحزاب و ئایدۆلۆجیا و گوتاری سیاسی و هەلومەرجی کۆمەڵ و چەندین فاکتەری دیکە ڕۆڵی یەکلاکەرەوەیان هەیە.
ئەوەش وایکردوە کە ئاستی بەشداریکردنی ژنان لە ناوەندەکانی بڕیاری پارتەکاندا لە کۆمەڵگەکان جیاواز بێت. بە گشتی دۆخی ژنان لە سەرجەم پارتە سیاسییەکانی کوردستاندا،  ئەگەرچی  بە پێی داتاکان و لە ڕووی بەشداریانەوە زیاترە لە ساڵانی نەوەدەکان و سەرەتای دووهەزارەکان، بەڵام لە ئاست تموحی خودی ژناندا نییە.
 بۆ نموونە، راستە بوونی کۆتا و چەسپاندنی لە نێوەندی پەرلەمان و ئەنجومەنی پارێزگاکان و تەنانەت لە زوربەی پارتە سیاسییەکاندا هەیە بە رێژەی جیا لە دوای ساڵی ٢٠٠٣ ەوە، بەڵام  بەگشتی نەیتوانیوە لە دۆخی ژنان بباتە پێشەوە،  ئەمەش بەهۆی چەند هۆکارێکەوە کە گرنگترینیان ئەمانەن:  
                      
١.  پێکهاتەی پارتە سیاسییەکان:
پێکهاتە و بوونی پارتە سیاسییەکان لە سەردەمی دروستبونیانەوە لە شاخ و تا ئێستا بەگشتی گۆڕانکاری ئەوتۆیان بەسەردا نەهاتووە، ڕاستە کۆنگرەیان بەستووە، ئەگەرچی زۆرجار لە کاتی خۆیدا نەبووە، بەڵام هێندەی ڕواڵەتکارانە بووە و گۆڕانکاری روکەشیان بەدەست هێناوە، هێندە لە ڕووی ناوەڕۆکەوە نەیانتوانیوە گۆڕانکاری ڕیشەیی لە بەرنامە و هەیکەلە و سستمی کارکردنیان بگٶڕن بەوەی بتوانن بە فعلی وەک ڕێکخراوێکی مەدەنی بە دیدێکی مەدەنییەوە کارەکانیان بۆ خزمەتی کۆمەڵ ئەنجام بدەن.
بۆ نموونە، زوربەی پارتە سیاسییەکان لە کۆنگرەدا نەیانتوانیوە سکرتێر یان سەرۆکی پارتەکەیان بگۆڕن یان گۆڕانکاری لە مەکتەبی سیاسی یان سەرکردایەتیاندا بکەن، بۆیە هەمیشە کەسایەتییەکان هەمان ئەقڵ و فکریان هەبووە بۆ بەڕێوەبردنی پارتەکانیان.
٢. دەستاودەستکردنی دەسەڵات:                                                                                 
بەهۆی لاوازی ئەقڵیەتی مەدەنی و دیموکراسی لە نێو بڕیاردەرەکانی پارتە سیاسییەکانی کوردستان وایکردوە پرۆسەی ئاڵوگۆڕی دەسەڵات  لە نێو نێوەندی بڕیارسازیدا زۆر دەگمەن پەسەند بکرێت و دوور لە یاساکان هەموو شێواز و ڕێگەیەک بەکار بهێنن بە ئامانجی هێنانەوەی پاساو بۆ مانەوەیان یان درێژەدان بە پۆستەکانیان بەو شێوەیەی خۆیان خوازیارین. ئەمەش ڕەنگدانەوەی دەبێت بۆ نێوەندی بوونیان لە پۆستە حکومی و سەرۆکایەتییەکانی هەرێم و ...هتد
 بۆ نموونە، تەواوبونی پۆستی سەرۆکی هەرێم لە ٢٠٨٢٠١٥ دا گەورەترین گرفت و کێشەی خوڵقاند بە مەبەستی مانەوەی مەسعود بارزانی وەک سەرۆکی هەرێم.
٣. شێوازی کارکردن:
شێوازی دروستبوون وکارکردنی پارتە سیاسییەکان ئەوەندەی لە حزبی شۆڕشگێری، چەکداری و خێڵەکیدا خۆی دەبینێتەوە وەک سەرەتای دروستبونی، وەک پارتێکی ڕزگاریخوازی نەتەوەیی، هێندە وەک پارتێکی سیاسی مەدەنی کارناکەن بۆ بەڕێوەبردنی ووڵات کە خۆشگوزەرانی و خزمەتکردن بۆ گەلەکەی فەراهەم بکات یان بتوانێت ڕۆڵی چاودێریکردنی کاروبارەکانی دەوڵەت بکات لە دەرەوە و ناوەوە، کاتێک حوکمڕانی ووڵات لەخۆدەگرێت یان بەوهۆیەوە بۆتە هۆی چاندنی تۆوی یەکترقبوڵنەکردنی هیچ کەس و لایەنێکی تر لە دەرەوەی پارتە سیاسییەکەی خۆی تا ئەندازەی ڕق و تۆڵەسەندنەوە.
  بۆ نموونە، پارتێکی سیاسی دەستکەوتی پارتێکی سیاسی تر بەهی خۆی یان نیشتمانەکەی نازانێت، بۆیە ئامادە دەبێت زیانی گەورە لەبەرژەوەندییەکانی یەک بدەن لە پێناو بەرژەوەندییە تەسکەکانی پارتەکەی، هەروەها وایکردووە دید و پلانی نەبێت لە کاتی ڕودانی قەیرانەکاندا.
 بۆ نموونە، لە ئێستادا دواکەوتن و پێنەدانی مووچە بۆ ماوەی سێ مانگ  لە ماوەی شەڕی داعشەوە و نە ناردنی بودجە لەلایەن حکومەتی ڤیدڕاڵی عێراقەوە ئاماژەیە بۆ نەبوونی  پلانی ئابوری.
٤. بڕیاردان:
پارتە سیاسییەکان لە نێو کۆمەڵگەی کوردیدا هەمیشە بڕیارەکانیان لەلایەن تاکەوە دەبێت. ئەمە وێڕای ئەوەی نەریتی کوردیش کاریگەری بەسەر پرۆسەی سیاسیدا هەیە کە بڕیارەکان زۆر جار لەلایەن سەرکردە یان ئاغا و شێخ و بنەماڵە و سەرۆک خێڵەکانەوە یەکلادەکرێتەوە.
 بۆ نموونە، تا ئێستا پارتە سیاسییەکان، مەکتەبی کۆمەڵایەتیان هەیە کە لەو نێوەندەدا چەندین کێشەی کۆمەڵایەتی و سوڵحی عەشایەری دەکرێت و بەهۆیەوە باوەڕبوون یان بیرکردنەوەیەک نامێنێتەوە بۆ پەنابردن بۆ یاسا و دادگا و پارێزەر و دادوەرەکان، بەوەش پارتە سیاسییەکان دەبنە یەکەم سەرچاوەی پێشێلکردنی سەروەری یاسا  لە کۆمەڵدا لەبری پێچەوانەکەی. ئەمەش هەمووی لە پێناوی چەسپاندن و بەهێزکردنی پێگە و دەسەڵاتی پارتە سیاسییەکانە لە ڕێی بەکارهێنانی کاریزما و میکانیزمەکانی دەسەڵاتیان و دووبارەکردنەوەی هەمان داب و نەریت کە پێویستە ئەوان ڕۆڵیان هەبێت لە گۆڕینیدا.
بەو شێوەیە کۆکردنەوەی قۆناغەکانی پرۆسەی بڕیاروەرگرتن لە دەستی تاک، گومان دەخاتە سەر بڕیارەکان و دیموکراتیبوونی بڕیاردان، ئەمە جگە لەوەی خودی پرۆسەی بڕیاروەرگرتنەکە کە زوربەی بەشداربووەکان تەنها ڕەگەزێکن و دەرفەتی بۆ ڕەگەزێکی دیکە نەهێشتۆتەوە لەنگی و ناهاوسەنگی و بڕیارێکی  دروست نادات بەدەستەوە بۆ بریارێکی دروستی سوودمەندی هەمەلایەنە.
  بوونی هەموو ئەو سێ خاڵەی ئاماژەم پێکرد، بەڵگەیە بۆ دەرخستنی ڕاستییەکی دیکە کە تایبەتە بە فکر و بۆچوون و سەیرکردنی تێڕوانین و باوەڕی سەرکردایەتی پارتە سیاسییەکان بە مەسەلەی ژنان کە پەیوەستە بە نەبوونی گوتارێکی سیاسی یەکگرتووی هەمەلایەنە بۆ دۆخی ژنان و چۆنێتی بەشداریکردنیان لە پرۆسەی سیاسی لە کوردستاندا.  بەو واتایەی کلتووری سیاسی کوردستان هێشتا  ڕێخۆشکەر نییە بۆ بەشداری فراوانی وکاریگەری ژنان  لەنێوەندی سیاسیدا.
بۆیە پارتە سیاسییەکان ئەوەندەی بۆ نیشاندانی ڕووی دیموکراسی و مەدەنی پەی بە ژنان دەبەن  و ڕێخۆشکەر دەبن بۆ هاتنە پێشەوەیان، هێندە وەک بیروباوەڕ و فکر و ناوەڕۆک، باوەڕیان بە توانا و لێهاتوویی ژنان نییە، وە ئەوەندەی وەک لەشکرێکی دەنگدەر و جەماوەری لە کاتی هەڵبژاردنەکاندا  سوودیان لێ وەردەگیرێت لە لایەن پارتە سیاسییەکانەوە، هێندە وەک مرۆڤیکی بەتوانای کاریگەر بۆ گەشەکردنی نێوەندی سیاسی ڕێی پێنادرێت لە کاتێکدا ژنانی کۆبانی لەکاتی جەنگی دژ بە داعشدا نەک بۆ پارتە سیاسییەکان لە کوردستان، بەڵکو بۆ کۆی جیهانیان سەلماند کە گەر پارتە سیاسییەکان لە بنەڕەتەوە رێخۆشکەر و باوەڕیان بە هێز و کاریگەری  بەشداربوونی ژنان هەبێت لە پرۆسەی سیاسیدا،  بێگومان دۆخی بەشداربوونی ژنان و کاریگەریان لە نێو پرۆسەی سیاسی لە هەرێمی کوردستان زۆر جیاوازتر و بەرفراوانتر دەبوو، چونکە ئەوە کلتوری کۆمەڵایەتی و ئایدۆلۆجی بوو کە کاریگەری بەسەر ئەقڵیەتی دەسەڵاتدارانی سیاسی پارتە سیاسییەکانەوە هەبووە کە هەر لە سەردەمی  ڕزگاریخوازیی و شاخەوە  نەک یارمەتیدەر و ڕێخۆشکەر نەبوون بۆ بەشداری ژنان، بەڵکو رێگریشیان لە کچان و ژنان دەکرد کە بەشداری خەباتی چەکداری بکەن و بیخەنە بەرنامەی سیاسی خۆیانەوە. بۆیە لەو سەردەمەشدا بەشداری ژنان سنورداربووە لە کارو چالاکی کۆمەڵایەتی زیاتر خۆی بینیوەتەوە.
 ئەمە جگە لەوەی دەرفەت بەو ژنانە دەدرا کە بچنە دەرەوە بۆ ناو هێزی پێشمەرگە کە باوک یان هاوسەریاخود لەشاخ بونایە بەزۆری.
بێگومان ئەم کلتورەش ڕەنگدانەوە و کاریگەری بەسەر ئەقڵیەتی ژنانەوە هەبووە بۆ ئەوەی ئارەزومەند نەبن کە لە نێوەندی سیاسیدا کار بکەن و تەنانەت بواری کارکردنی سیاسیش بە هی خۆیان نەزانن و دەنگ نەدەن بە ژنانیش لە کاتی هەڵبژاردنەکاندا.
ئامارەکانی تایبەتن بە دۆخی ژنان لە ناو حزبە سیاسییەکاندا:

خشتەی ژمارە (٣٠)
ژمارە و رێژەی پیاوان و ژنان لە پۆستەکانی دوا کۆنگرەی پارتی دیموکراتی کوردستان کە سیانزەیەمین کۆنگرە بوو لە ساڵی ٢٠١٠ دا :
پلە پۆست    کۆی گشتی ژمارەی ئەندامان    ژمارەی پیاوان    ژمارەی ژنان    ڕێژەی پیاوان    ڕێژەی ژنان
سەرۆک    ١    ١    ٠    ١٠٠%    ٠%
جێگری سەرۆک    ١    ١    ٠    ١٠٠%    ٠%
مەکتەبی سیاسی    ١٧    ١٧    ٠    ١٠٠%    ٠%
کۆمیتەی ناوەند (ئەنجومەنی سەرکردایەتی)     ٥١    ٤٦    ٥    ٩٠%    ١٠%
کۆنگرە    ١٥٠٠    ١٣٥٠    ١٥٠    ٩٠%    ١٠%
 
لە خشتەی ( ٣0) دا دەردەکەوێت ژنان هیچ کات نەیانتوانیوە لە پۆستەکانی سەرۆک یان جێگری سەرۆک و مەکتەبی سیاسی ئەم حزبەدا بوونیان هەبێت.
 تەنانەت ژمارەی ژنان کە خۆی لە (٥) دا دەبینێتەوە (٣) لەوانە بە کۆتا بوونەتە ئەندامی سەرکردایەتی بەو شێوەیە رێژەی ژنان لە سەرکردایەتیدا ١٠% بەرامبەر ٩٠% ی پیاوان بووە. وە لە پەیڕەو و پرۆگرامی ناوخۆی ئەم پارتەدا ڕێژەی کۆتا تەنها بۆ ئەنجومەنی سەرکردایەتی دیاریکراوە بەوەی لە١٠% ڕێژەکە کەمتر نەبێت.


خشتەی ژمارە (٣١)
ژمارە و رێژەی پیاوان و ژنان لە پۆستەکانی دوا کۆنگرەی یەکێتی نیشتمانی کوردستان کە سێیەمین کۆنگرە بوو لە ساڵی ٢٠١٠ دا :
پلە پۆست    کۆی گشتی ژمارەی ئەندامان
    ژمارەی پیاوان    ژمارەی ژنان    رێژەی پیاوان    رێژەی ژنان
سکرتێر    ١    ١    ٠    ١٠٠%    ٠%
جێگری سکرتێر    ٢    ٢    ٠    ١٠٠%    ٠%
مەکتەبی سیاسی    ١١    ١٠    ١    ٩١%    ٩%
مەکتەبی سەرکردایەتی    ٤٥    ٣٦    ٩    ٨٠%    ٢٠%
ئەنجومەنی ناوەند    ١٠١    ٨١    ٢٠    ٨٠%    ٢٠%
کۆنگرە    ١٦٩١    ١٣٦١    ٣٣٠    ٨٠%    ٢٠%

لە خشتەی ژمارە ( ٣١) دا دەردەکەوێت پۆستی سکرتێر و جێگرەکانی کە خۆی لە دوو جێگردا دەبینێتەوە هەر لەسەرەتای دامەزراندنییەوە تا ئێستا لەلایەن پیاوانەوە  قۆرغکراوە. لە دواکۆنگرەی پارتەکەدا تەنها ژنێک بۆتە ئەندامی مەکتەبی سیاسی واتە ڕێژەی ژنان لە پۆستی مەکتەبی سیاسی وەک باڵاترین ئۆرگانی بڕیاربەدەستی ئەو حزبە بریتییە لە یەک کەس واتە ڕێژەی ٩% بەرامبەر٩١% ی پیاوان.
 هەروەها لە کۆنگرەی سێیەمدا بڕیاری دامەزراندنی ئەنجومەنی ناوەند درا کە  کۆی گشتی ئەندامەکانی بریتییە لە ١٠١ ئەندام . (٢٠)ی ئەندامی لە لایەن سکرتێری گشتییەوە دادەنرێت و لە(٨١) کەسەکەش کە لە کۆنگرەدا دەنگیان هێنا تەنها (٢٠) یان ژنن، بەمەش ڕێژەکە دەکاتە ٢٠% ی ژنان لە بەرامبەر ٨٠% ی ڕێژەی پیاوان لەو ئەنجومەنەدا.
دەربارەی پەیڕەوکردنی سستمی کۆتا لەناو یەکێتی نیشتمانی کوردستاندا بەمەبەستی زیادکردنی ڕادەی بەشداری سیاسی ژنان، تەنها بۆ سەرکردایەتی و ئەنجومەنی ناوەند دیاریکراوە. وەک لە پەڕەوی ناوخۆی حزبەکەدا هاتووە  "لە ٢٠% ی ئەندامانی کۆمیتەی سەرکردایەتی ژن دەبن"

ئەمە وێڕای ئەوەی لە ماددەی دوودا و لە بەشی ئەنجومەنی ناوەنددا نوسراوە" نابێت ڕێژەی ژنان لە ئەنجومەنی ناوەنددا لە ٢٠% کەمتر بێت"
هەروەها لە نێوەندی گشت مەکتەب و دامودەزگاکانی حزبدا هاتووە کە "رێژەی کۆتا تەنها بۆ مەکتەبی رێکخستن دیاریکراوە" کە بەرزترین دەسەڵاتی ڕێکخستنە و ئەرکی بەرێوەبردنی ئۆرگانەکانی رێکخستن و دانانی نەخشەی گشتی رێکخستن دەگرێتە ئەستۆ. لە (٩) ئەندام پێکدێت لەوانە (٢) یان ژن دەبن.

خشتەی ژمارە (٣٢)
ژمارە و رێژەی پیاوان و ژنان لە پۆستەکانی دوا کۆنگرەی یەکگرتووی ئیسلامی کوردستان کە شەشەمین کۆنگرەی بوو لە ساڵی ٢٠١٢ دا :

پلە پۆست    کۆی گشتی ژمارەی ئەندامان    ژمارەی پیاوان    ژمارەی ژنان    ڕێژەی پیاوان    ڕیژەی ژنان
ئەمینداری گشتی    ١    ١    ٠    ١٠٠%    ٠%
مەکتەبی سیاسی    ١٢    ٩    ٣    ٧٥%    ٢٥%
ئەنجومەنی سەرکردایەتی    ٣٥    ٢٦    ٩    ٧٤%    ٢٦%
کۆنگرە    ٧٥٥    ٦٠٥    ١٥٠    ٨٠%    ٢٠%

خشتەی ژمارە (  ٣٢ ) ئاماژە بەوە دەکات کە حزبی یەکگرتووی ئیسلامی وەک هەموو حزبەکانی ترهەر لە سەرەتای دامەزراندنییەوە تا ئێستا پیاوان پۆستی یەکەمی حزبیان هەبووە.
 بەڵام لە ئێستادا ژنان بە ڕیژەی ٢٥% بونیان هەیە لە مەکتەبی سیاسی بەبەراورد لەگەڵ پیاواندا کە ٧٥% و هەروەها ڕێژەکەیان لە سەرکردایەتیدا ٢٦% بە بەراورد لەگەڵ ٧٤% ی پیاوان، جگە لە بەشداربونی ژنان لە کۆنگرە بە رێژەی ٢٠%.

خشتەی ژمارە (٣٣)
ژمارە و رێژەی پیاوان و ژنان لە پۆستەکانی دوا کۆنگرەی کۆمەڵی ئیسلامی کوردستانعێراق کە سێیەمین کۆنگرەی بوو لە ساڵی ٢٠١٥ دا :
پلە پۆست    کۆی گشتی ژمارەی ئەندامان
    ژمارەی پیاوان    ژمارەی ژنان    رێژەی پیاوان    رێژەی ژنان
ئەمیر    ١    ١    ٠    ١٠٠%    ٠%
ئەنجومەنی سیاسی    ٧    ٥    ٢    ٧١%    ٢٩%
ئەنجومەنی سەرکردایەتی    ٣٦    ٣٢    ٤    ٨٩%    ١١%
ئەنجومەنی چاودێری    ٧    ٥    ٢    ٧١%    ٢٩%
کۆنگرە    ٨٣٣    ٦٧٤    ١٥٩    ٨٠%    ٢٠%

خشتەی ژمارە ( ٣٣ ) ئاماژە بەوە دەکات کە کۆمەڵی ئیسلامی کوردستان لە سەرەتای دامەزراندنییەوە تا ئێستا پیاوان پۆستی یەکەمی حزبیان هەیە ، بەڵام  لە ئێستادا ژنان بە ڕیژەی  ٢٩%  بونیان هەیە لە ئەنجومەنی سیاسی بەبەراوورد لەگەڵ پیاواندا کە ٧١% و هەروەها ڕێژەکەیان لە ئەنجومەنی سەرکردایەتیدا ١١% بە بەراوورد لەگەڵ ٧١% ی پیاوان.
خشتەی ژمارە (٣٤)
ژمارە و رێژەی پیاوان و ژنان لە پۆستەکانی دوا کۆنگرەی بزوتنەوەی گۆڕان کە تەنها یەک کۆنگرەیان کردووە لە ساڵی ٢٠١٣ دا:
پلە پۆست    ژمارەی ئەندامان    ژمارەی پیاوان    ژمارەی ژنان    رێژەی پیاوان    رێژەی ژنان
ڕێکخەری بزوتنەوە    ١    ١    ٠    ١٠٠%    ٠%
جڤاتی نیشتمانی    ٥٥    ٥٢    ٣    ٩٥%    5%
جڤاتی گشتی    ٨٤    ٧٦    ٨    ٩٠%    ١٠%
کۆنگرە    ١١٦١    ١٠٣٥    ١٢٦    ٨٩%    ١١%


خشتەی ژمارە ( ٣٤ ) ئاماژە بەوە دەکات کە بزوتنەوەی گۆڕان  ئەگەرچی یەک کۆنگرەی ئەنجامداوە ، بەڵام پۆستی یەکەمی حزبەکە پیاوە، بەڵام لە ئێستادا ژنان بە ڕیژەی  ٥%  بونیان هەیە لە جفاتی نیشتمانی ( ئەنجومەنی سەرکردایەتی)  بەبەراوورد لەگەڵ پیاواندا کە ٩٥% و هەروەها ڕێژەکەیان لە جفاتی گشتی (ئەنجومەنی ناوەند) ١٠% بە بەراوورد لەگەڵ ٩٠% ی پیاوان. ئەمەش ئاماژەیە بە کەمیی رێژەی ژنان بەراوورد بە پیاوان.

خشتەی ژمارە (٣٥)
ژمارە و رێژەی پیاوان و ژنان بەپێی پۆستەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان بەپێی ساڵانی کۆنگرە
ژمارە    ساڵەکانی کۆنگرە    مەکتەبی سیاسی    کۆمیتەی ناوەند (ئەنجومەنی سەرکردایەتی)    ئەنجومەنی چاودێری و پشکنین
        کۆی گشتی    پیاوان    ژنان    کۆی گشتی    پیاوان    ژنان    کۆی گشتی    پیاوان    ژنان
١    ١٩٤٦    ٥    ٥    ٠    ٦    ٦    -    -    -    -
٢    ١٩٥١    ٦    ٦    ٠    ٦    ٦    -    -    -    -
٣    ١٩٥٣    ٤    ٤    ٠    ١٤    ١٤    -    -    -    -
٤    ١٩٥٩    ٥    ٥    ٠    ١١    ١١    -    ٥    ٤    ١
٥    ١٩٦٠    ٥    ٥    ٠    ١٠    ١٠    -    ٥    ٥    ٠
٦    ١٩٦٤    ٥    ٥    ٠    ١٥    ١٥    -    ٥    ٥    ٠
٧    ١٩٦٦    ٧    ٧    ٠    ١٧    ١٧    -    ٧    ٧    ٠
٨    ١٩٧٠    ٧    ٧    ٠    ٢١    ٢٠    ١    -    -    -
٩    ١٩٧٩    ٧    ٧    ٠    ٢١    ٢١    -    -    -    -
١٠    ١٩٨٩    ٧    ٧    ٠    ٢١    ٢١    -    -    -    -
١١    ١٩٩٣    ١١    ١١    ٠    ٣٧    ٣٦    ١    ١١    ١١    -
١٢    ١٩٩٩    ٩    ٩    ٠    ٣١    ٣٠    ١    -    -    -
١٣    ٢٠١٠    ١٧    ١٧    ٠    ٥١    ٤٦    ٥    ١١    ٩    ٢
کۆی گشتی    ٨٥    ٨٥    ٠    ٢٦١    ٢٥٣    ٨    ٤٤    ٤١    ٣

رێژە%        ١٠٠%    ٠%        ٩٧%    ٣%        ٩٣%    ٧%
    ١٠٠%    ١٠٠%    ١٠٠%

خشتەی ژمارە (٣٦)
ژمارە و رێژەی ژنان و پیاوان بەپێی پۆستەکانی یەکێتی نیشتمانی کوردستان بەپێی ساڵانی کۆنگرە
ژمارە    ساڵەکانی کۆنگرە    مەکتەبی سیاسی    ئەنجومەنی سەرکردایەتی    ئەنجومەنی ناوەند
        کۆی گشتی

    پیاوان    ژنان    کۆی گشتی
    پیاوان     ژنان    کۆی گشتی    پیاوان    ژنان
١    ١٩٩٢    ١١    ١١    ٠    ٣٢    ٣٢    ٠    -    -    -
٢    ٢٠٠١    ١١
    ١١    ٠    ٣٥    ٣٥    ٠    -    -    -
٣    ٢٠١٠    ١١    ١٠    ١    ٤٥    ٣٦    ٩    ١٠١    ٨١    ٢٠
کۆی گشتی    ٣٣    ٣٢    ١    ١١٢    ١٠٣    ٩    ١٠١    ٨١    ٢٠

رێژە %        ٩٧%    ٣%        ٩٢%    ٨%        ٨٠%    ٢٠%
    ١٠٠%    ١٠٠%    ١٠٠%


خشتەی ژمارە ( ٣٧)
ژمارە و رێژەی ژنان و پیاوان بەپێی پۆستەکانی حزبی یەکگرتووی ئیسلامیی کوردستان بەپێی ساڵانی کۆنگرە
ژمارە    ساڵەکانی کۆنگرە    مەکتەبی سیاسی    ئەنجومەنی سەرکردایەتی    ئەنجومەنی ڕاوێژکاری
        کۆی گشتی    پیاوان    ژنان    کۆی گشتی    پیاوان    ژنان    کۆی گشتی    پیاوان    ژنان
١    ١٩٩٤    ٧    ٧    ٠    ٢٠    ٢٠    ٠    -    -    -
٢    ١٩٩٦    ٧    ٧    ٠    ٢٠    ١٩    ١    -    -    -
٣    ١٩٩٩    ٧    ٦    ١    ٣٠    ٢٧    ٣    -    -    -
٤    ٢٠٠٥    ١٢    ١١    ١    ٣٥    ٣٠    ٥    -    -    -
٥    ٢٠٠٨    ١٢    ١١    ١    ٣٥    ٣٢    ٣    ٥٢    ٥٠    ٢
٦    ٢٠١٢    ١٢    ٩    ٣    ٣٥    ٢٦    ٩    ٦٣    ٦٠    ٣
کۆی گشتی    ٥٧    ٥١    ٦    ١٧٥    ١٥٤    ٢١    ١١٥    ١١٠    ٥

رێژە        ٨٩%    ١١%        ٨٨%    ١٢%        ٩٦%    ٤%
    ١٠٠%    ١٠٠%    ١٠٠%


خشتەی ژمارە( ٣٨)
ژمارە و رێژەی ژنان و پیاوان بەپێی پۆستەکانی حزبی کۆمەڵی ئیسلامی بەپێی ساڵانی کۆنگرە
ژمارە    ساڵەکانی کۆنگرە    ئەنجومەنی سیاسی    ئەنجومەنی سەرکردایەتی    ئەنجومەنی چاودێری
        کۆی گشتی    پیاوان    ژنان    کۆی گشتی    پیاوان    ژنان    کۆی گشتی    پیاوان    ژنان
١    ٢٠٠٥    ٧    ٧    -    ٢٧    ٢٦    ١    -    -    -
٢    ٢٠١٠    ٧    ٧    -    ٣١    ٣٠    ١    ٢٦    ٢٠    ٦
٣    ٢٠١٥    ٧    ٥    ٢    ٣٦    ٣٢    ٤    ٧    ٥    ٢
کۆی گشتی    ٢١    ١٩    ٢    ٩٤    ٨٨    ٦    ٣٣    ٢٥    ٨

رێژە %        ٩٠%    ١٠%        ٩٤%    ٦%        ٧٦%    ٢٤%
    ١٠٠%    ١٠٠%    ١٠٠%


٥.  بزوتنەوەی گۆڕان:
بەهۆی ئەوەی بزوتنەوەی گۆڕان هێزێکی سیاسیی تازەیە، هێشتا پۆستە گرنگەکانی میکانیزمەکانی بڕیاردانی یەکلانەبۆتەوە، بەڵام تا ئێستا  هیچ لە پۆستەکانی هەن وەک سەرۆک و ووتەبێژ... هتد ژن نییە.
سەبارەت بە دۆخی ژنان لیستی گۆڕان لە سایتی خۆیدا ئاماژە بەوە دەکات کە " لە کاتێکدا لیستی گۆڕان بە هۆشیارییەوە، لە پێگە و ڕۆڵی ئافرەت دەگات بۆ دامەزراندنی کۆمەڵگەی شارستانی و دەوەڵەتی یاسا، بەڵام ماف ناداتە خۆی دۆزی ئافرەتان وەک دروشمێکی پەتی بۆ چەواشەکاری و موزایەدەی دیموکراتی بەکاربهێنیت"
هەروەها جەخت لەوە دەکات  خەباتی شارستانی بۆ ئازادکردنی ئافرەت بەشێکی دانەبڕاوە لە ئەڵقەیەکی گەورەتری خەبات بۆ ئازادکردنی کۆمەڵ بەگشتی و ڕزگارکردنی هاوڵاتیان لە دەسەڵاتی ناشارستانی و دیکتاتۆریەت.

خشتەی ژمارە( ٣٩)
ژمارە و رێژەی پیاوان و ژنان بەپێی پۆستەکانی بزوتنەوەی گۆڕان بەپێی ساڵی کۆنگرە
ژمارە    ساڵی کۆنگرە    جڤاتی نیشتمانی( سەرکردایەتی)    جڤاتی گشتی( ئەنجومەنی راێژکاری)
        کۆی گشتی    پیاوان    ژنان    کۆی گشتی    پیاوان    ژنان
١    ٢٠١٣
    ٦٧    ٦٤    ٣    ٧٨    ٧٠    ٨
کۆی گشتی        ٩٦%    ٤%        ٩٠%    ١٠%
رێژە    ١٠٠%    ١٠٠%

خشتەی ژمارە ( ٤٠)
 رێژەی پۆستەکانی پیاوان و ژنانی سەرجەم  پارتە سیاسییەکان بە پێی دوا کۆنگرە

بزوتنەوەی گۆڕان    کۆمەڵی ئیسلامی    یەکگرتووی ئیسلامی    یەکێتی    پارتی    پۆستی حزبی
ڕێژەی ژنان %    ڕێژەی پیاوان%    ڕێژەی ژنان %    ڕێژەی پیاوان%    ڕێژەی ژنان %    ڕێژەی پیاوان%    ڕێژەی ژنان %    ڕێژەی پیاوان %    ڕێژەی ژنان %    ڕێژەی پیاوان%    
٠%    ١٠٠%    ٠%    ١٠٠%    ٠%    ١٠٠%    ٠    ١٠٠%    ٠    ١٠٠%    سەرۆکئەمیندار سکرتێر
٠%    ١٠٠%    ٠%    ١٠٠%    ٠%    ١٠٠%    ٠%    ١٠٠%    ٠%    ١٠٠%    جێگری سەرۆک
-    -    ٢٩%    ٧١%    ٢٥%    ٧٥%    ٩%    ٩١%    ٠%    ١٠٠%    مەکتەبی سیاسی
٤%    ٩٦%    ١١%    ٨٩%    ٢٦%    ٧٤%    ٢٠%    ٨٠%    ١٠%    ٩٠%    ئەنجومەنی سەرکردایەتی
١١%    ٨٩%    ٢٠%    ٨٠%    ٢٠%    ٨٠%    ٢٠%    ٨٠ %    ١٠%    ٩٠%    کۆنگرە
    ١٠٠%    ١٠٠%    ١٠٠%    ١٠٠%    
 

بەشی پێنجەم
کورته‌یه‌کى مێژوویى دەربارەی دادگای تێهەڵچوونەوە

پاش ڕاپەرینی گەلی هەرێمی کوردستان و ئازاد کردنی زۆرینەی ناوچەکان ، دامەزراوە یاساییەکان بۆ بەڕێوبردنی کاروباری ئەم ناوچانە دروست کران و دامەزرێنران، ئەمەش لە ڕێگەی هەڵبژاردنێکی نیشتمانی گشتی ئازاد و خاوێن لە ژێر سێبەری کەشێکی دیموکراسیدا، سەرئەنجام هەڵبژاردنی ئەنجومەنی نیشتمانی کوردستانی عێراق (پەرلەمان)ى لێکەوتەوەو ئەم ئەنجومەنەش وەک ڕۆڵی خۆی چەندین یاساو بڕیاری دەرکرد بۆ ڕێکخستن و بەڕێوەبردنی کاروباری دادگا .لەسەرەتای کارەکانیدا دەستپێشخەر بوو بۆ دەرکردنی یاسای ژمارە (12)ى ساڵی (1992) کە (یاسایی وەزارەتی داد) ە و دواتر یاسای ژمارە (14)ى ساڵی (1992) کە (یاسای دەسەڵاتی دادوەرییە)، کە ئەم یاسایەیان کاروباری دادگاو دادوەران و پێکهاتەى دادوەرى و دەستەکانى رێک دەخات.لە پێشدا دەسەڵاتى دادوەرى گرێدراوى وەزارەتى داد بوو وە کارکردن بە یاسای ئاماژە پێکراو بەردەوام بوو تا دەرچوونى یاسای ژمارە (23) ى ساڵى (2007) کە (یاسای دەسەڵاتى دادوەرى هەرێمى کوردستان- عێراق)ە ، کە بە پێى ئەم یاسایە دەسەڵاتى دادوەرى لە وەزارەتى داد جیاکرایەوەو بنەماى جیاکردنەوەى دەسەڵاتەکان هاتەدى.
ئەم یاسایە کە تا ئێستا لە هەرێمى کوردستاندا کارى پێدەکرێت ئاماژە دەدات بە پێکهاتە دادوەرییەکان و تایبەتمەندى دادگا و راژەى دادوەریى و میکانیزمى دامەزراندنى دادوەران و چۆنیەتى بەرزکردنەوە و بڵندکردنى پایە و دانانیان لە پێگە دادوەرییەکان،  سەرەڕاى ئەوە ئاماژەدان بە مۆڵەتپێدان و مافى خانەنشینى و گواستنەوەیان و ئینتیدابکردنیان بۆ پۆستێکى نادادوەرى و دیاریکردنى ئەرکیان لەگەڵ چۆنیەتى سەرپەرشتیکردن لەسەر کارەکانیان و کاروبارەکانی تایبەت بە خۆیان.

-    سەرۆک و جێگر و ئەندامانی دادگای تەمیزی هەرێمی کوردستان لە ١١ کەس پێکهاتوە کە هەموویان پیاون.

خشتەی ژمارە (٤١)
ژمارە و رێژەی پیاوان و ژنان لە سەرۆکایەتی دادگای تێهەڵچوونەوەی ناوچەی سلێمانی
یاریدەدەری دادوەری    لێکۆڵەری دادوەری    دادوەر
٢٢٤    ١١٣    ٥٥
ژنان    پیاوان    ژنان    پیاوان    ژن    پیاو
١٢٠    ١٠٤    ٥٦    ٥٧    ٨    ٤٧
٥٤%    ٤٦%    ٥٠%    ٥٠%    ١٥%    ٨٥%
١٠٠%    ١٠٠%    ١٠٠%

خشتەی ژمارە (٤١) ڕیژەی پیاوان و ژنان دەخاتە ڕوو لە سەرجەم پۆستەکانی دادگای تێهەڵچوونەوە لە پارێزگای سلێمانی، بەشداربوونی ژنان بە ڕێژەی ١٥% لە بەرامبەر ٤٧% پیاوان لە دادوەریدا لە کاتێکدا  ژنان نیوەی ڕێژەی پیاوان پێکدەهێنن ٥٠% لە لێکۆڵەری دادوەری و ٥٤% لە یاریدەدەری دادوەری .


خشتەی ژمارە (٤٢)
ژمارە و رێژەی پیاوان و ژنان لە سەرۆکایەتی دادگای تێهەڵچوونەوەی ناوچەی دهۆک
یاریدەدەری دادوەری    لێکۆڵەری دادوەری    دادوەر
٦٨    ٨٩    ٤١
ژنان    پیاوان    ژنان    پیاوان    ژنان    پیاوان
٢٤    ٤٤    ٢٠    ٦٩    ٣    ٣٨
٣٥%    ٦٥%    ٢٢%    ٧٨%    ٧%    ٩٣%
١٠٠%    ١٠٠%    ١٠٠%


خشتەی ژمارە (٤٢) ڕیژەی پیاوان و ژنان دەخاتە ڕوو لە سەرجەم پۆستەکانی دادگای تێهەڵچوونەوە لە پارێزگای دهۆک، بەشداربوونی ژنان بە ڕێژەی ٧% لە بەرامبەر ٩٣% پیاوان لە دادوەریدا لە کاتێکدا ژنان ڕێژەی ٢٢% پێکدەهێنن لە لێکۆڵەری دادوەری و ٣٥% لە یاریدەدەری دادوەری.

خشتەی ژمارە (٤٣)
ژمارە و رێژەی پیاوان و ژنان لە سەرۆکایەتی دادگای تێهەڵچوونەوەی ناوچەی گەرمیان
یاریدەدەری دادوەری    لێکۆڵەری دادوەری    دادوەر
٦٤    ١٦    ٢٢
ژنان    پیاوان    ژنان    پیاوان    ژنان    پیاوان
٣٧    ٢٧    ٢    ١٤    ١    ٢١
٥٨%    ٤٢%    ١٢%    ٨٨%    ٥%    ٩٥%
١٠٠%    ١٠٠%    ١٠٠%

خشتەی ژمارە (٤٣) ڕیژەی پیاوان و ژنان دەخاتە ڕوو لە سەرجەم پۆستەکانی دادگای تێهەڵچوونەوە لە پارێزگای دهۆک، بەشداربوونی ژنان بە ڕێژەی ٥% لە بەرامبەر ٩٥% پیاوان لە دادوەریدا لە کاتێکدا ژنان ڕێژەی ١٢% پێکدەهێنن لە لێکۆڵەری دادوەری و ٥٨% لە یاریدەدەری دادوەری.

خشتەی ژمارە (٤٤)
ژمارە و رێژەی پیاوان و ژنان لە سەرۆکایەتی دادگای تێهەڵچوونەوەی ناوچەی هەولێر

یاریدەدەری دادوەری    لێکۆڵەری دادوەری    دادوەر
١٨٢    ٢٧٤    ٧٦
ژنان    پیاوان    ژنان    پیاوان    ژنان    پیاوان
١٠٨    ٧٤    ١١٣    ١٦١    ٧    ٦٩
٥٩%    ٤١%    ٤١%    ٥٩%    ٩%    ٩١%
١٠٠%    ١٠٠%    ١٠٠%

خشتەی ژمارە (٤٤) ڕیژەی پیاوان و ژنان دەخاتە ڕوو لە سەرجەم پۆستەکانی دادگای تێهەڵچوونەوە لە پارێزگای هەولێر، بەشداربوونی ژنان بە ڕێژەی ٩% لە بەرامبەر ٩١% پیاوان لە دادوەریدا لە کاتێکدا ژنان ڕێژەی ٤١% پێکدەهێنن لە لێکۆڵەری دادوەری و ٥٩% لە یاریدەدەری دادوەریدا.



خشتەی ژمارە (٤٥)
ژمارەی پیاوان و ژنان لە دادگای تێهەڵچوونەوەکانی هەرێمی کوردستان
سەرجەم    یاریدەدەری دادوەری    لێکۆڵەری دادوەری     دادوەر    دادگا
کۆ    ژنان    پیاوان    ژنان    پیاوان    ژنان    پیاوان    ژنان    پیاوان    
٥32    ٢28    ٣04    ١٠٨    ٧٤    ١١٣    ١٦١    ٧    ٦٩    هەولێر
٣92    ١84    ٢٠٨    ١٢٠    ١٠٤    ٥٦    ٥٧    ٨    ٤٧    سلێمانی
١٩٨    ٤٧    ١٥١    ٢٤    ٤٤    ٢٠    ٦٩    ٣    ٣٨    دهۆک
١٠٢    ٤٠    ٦٢    ٣٧    ٢٧    ٢    ١٤    ١    ٢١    گەرمیان
    ٤99    ٧25    ٢٨٩    ٢٤٩    ١٩١    ٣٠١    ١٩    ١٧٥    کۆی ڕەگەز لەهەر پۆستێکدا
١٢2٤    ٥٣٨    ٤٩٢    ١٩٤    کۆی پۆست لە هەرێمی کوردستان
 

خشتەی ژمارە (٤٦)
رێژەی پیاوان و ژنان لە دادگای تێهەڵچوونەوەکانی هەرێمی کوردستان

یاریدەدەری دادوەری    لێکۆڵەری دادوەری     دادوەر    دادگا
ژنان    پیاوان    ژنان    پیاوان    ژنان    پیاوان    
٥٩%    ٤١%    ٤١%    ٥٩%    ٩%    ٩١%    هەولێر
٥٤%    ٤٦%    ٥٠%    ٥٠%    ١٥%    ٨٥%    سلێمانی
٣٥%    ٦٥%    ٢٢%    ٧٨%    ٧%    ٩٣%    دهۆک
٥٨%    ٤٢%    ١٢%    ٨٨%    ٥%    ٩٥%    گەرمیان
١٠٠%    ١٠٠%    ١٠٠%    رێژە

 دەرئەنجام
١. دامەزراوەکانی ئەنجومەنی نوێنەرانی کوردستان ( پەرلەمان)، ئەنجومەنی وەزیران و ئەنجومەنی دادوەری لە ڕووی دەسەڵات و بڕیاردانەوە سەربەخۆ نین، بەهۆی زاڵبونی دەسەڵاتی حزبەوە لە کوردستاندا تا ئێستا حزب بۆتە ناوەندی بڕیاردانی ئەو نێوەندانە بۆ یەکلاکەرەوەی بابەتە چارەنوسسازەکان لە کوردستاندا.
٢. رێژەی پیاوان بە بەراوورد لەگەڵ رێژەی ژنان لە پەرلەمانی کوردستاندا زیاترە ودەکاتە دوو ئەوەندە و نیوی ژمارەی ژنان. وێڕای بوونی کۆتای ژنان بە ڕێژەی ٣٠% لە پەرلەمانی کوردستاندا.
٣. رێژەی ژنان لە پەرلەمانی کوردستان بە پێی ساڵی هەڵبژاردنی ٢٠١٣ لەسەر ئاستی جیهاندا لەناو ١٨٨ ووڵاتدا، لە پلەی (٣٩) دایە و بە رێژەی (٣٠،٦%) دێت وە لە سەرئاستی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستیش، هەرێمی کوردستان دوای جەزائیر لە پلەی دووەمدایە بە رێژەی (٣١،٦%).
 بە نموونە، لە ساڵی ٢٠١٣ دا رێژەی ژنانی پەرلەمانتار لە ووڵاتی رواندا بریتی بووە لە ٨،٦٣% کە لە ریزبەندی ١٨٨ ووڵاتدا بە پلەی یەکەم دێت و لە ساڵی ٢٠١١ دا ژنان بە رێژەی ٥٠% بەشداری پەرلەمانی ووڵاتی ئەندۆرایان کردووە و ووڵاتی کووبا لە ساڵی ٢٠١٣ رێژەی ژنانی پەرلەمانتاریان بریتی بووە لە ٥٠% و ووڵاتی سویدیش ساڵی ٢٠١٠ رێژەی ژنان بریتی بووە لە  ٤٥%.
ئەمە وێڕای ئەوەی گەورەترین پەرلەمان لە جیهاندا لە ووڵاتی (چین)ە و خاوەنی (٢٩٨٧) کورسییە و بچوکترین پەرلەمانیش لە جیهاندا ووڵاتی ( میکرۆنێزیا) یە کە تەنیا (١٤) کورسی هەیە، وەهەریەک لە ووڵاتانی( نیپاڵ، مۆریتانیا و قەتەر) بە دوا پلەی ریزبەندییەکان دێت کە رێژەی  ژنان بریتییە لە (٠%).
٤. دەسەڵاتی جێبەجێکردن لە هەرێمی کوردستاندا کەمتر بایەخی بە کەسانی تەکنۆکرات داوە، پێوەرەکان زیاتر لەسەر بنەمای حزبایەتی وناسین و خزمایەتی دادەنرێن.
٥. کەمی رێژەی ژنان لە سەرجەم کابینەکانی حکومەتی هەرێمی کوردستان کە بە زۆری لە نێوان (١-٢) وەزیری ژناندا خۆی دەبینێتەوە، ئەم ڕێژەیە بەراوورد بە رێژەی پیاوان ناگاتە چارەکی رێژەکە لەهەر کابینەیەکدا.
٦. بەهۆی چەسپاندنی کۆتا، رێژەی ژنان لەناو حکومەتی خۆجێیدا بە نموونە، ئەنجومەنی پارێزگاکان کە بریتییە لە ( ٢٥% کەمتر نەبێت) زیاترە وەک لە ڕێژەی ژنانی وەزیر لە کابینەکانی حکومەتی هەرێمی کوردستان کە کۆتا بوونی نییە.
٧. بە درێژایی مێژووی هەرێمی کوردستان، هیچ پارێزگارێک ژن نەبووە، لە هەمان کاتدا تەنها سێ ژن توانیویانە بگەنە پلەی قائمقام، کە هەرسێکیان لە پارێزگای سلێمانی بوون.
٨. ڕێژەی بەشداریکردنی ژنان لە حزبە سیاسییەکان بریتییە لە (١٠%-٢٠%)  کە کەمترە وەک رێژەی ژنان لە ڕێی حزبەکانەوە بۆ نێو نێوەندی پەرلەمانی کوردستان و ئەنجومەنی پارێزگاکان کە خۆی لە (٢٥%-٣٠%) دەبینێتەوە، ئەمە وێڕای ئەوەی ئەو ڕێژەیە لە حزبەکاندا تەنها لە چوارچێوەی ئەندامی سەرکردایەتی و پلەکانی خوارتر گەمارۆدراوە و ڕۆنەچۆتە مەکتەبی سیاسی یان سەرۆک وجێگری حزب....هتد.  
٩. رێژەی ژنان لە سەرجەم سەرۆکایەتی پەرلەمانی کوردستان، سەرۆکایەتی هەرێمی کوردستان و سەرۆکایەتی ئەنجومەنی وەزیراندا و هەروەها سەرۆک و جێگری سەرۆک حزبەکانیش بریتییە لە ٠% بە بەراوورد بە ڕێژەی پیاوان کە بریتییە لە ١٠٠%.
١٠. دیدی ڕاستەقینەی ئەحزابی سیاسی کوردی سەبارەت بە ژنان زیاتر دیدگایەکی موحافزکارانە، خێڵەکی، بنەماڵەیی، ئاینی و نەریتییە، وەک ئەوەی بە دیدێکی دیموکراسی و مەدەنیەوە هەڵوەستە بکەن سەبارەت مەسەلەی ژنان.
١١. حزبەکان ڕێخۆشکەرن بە بەشداربوونی ژنان لە هەیکەلە و پۆستەکانی خوارەوەی ئۆرگانەکانی خۆیان، جگە لە زیادبوونی ڕێژەکانیان لە ڕێی رێکخراوی مەدەنی و تایبەتمەند بە ژنان، ئەوەش زیاتر بە ئامانجی کەڵک وەرگرتن لێیان بۆ دروستکردنی بنەمایەکی جەماوەری وسوودوەرگرتن لە دەنگەکانیان لەکاتی پرۆسەی هەڵبژاردنەکاندا.
١٢. ڕێژەی ژنان لە حزبە ئیسلامییەکاندا زیاترە وەک لەو حزبانەی هەڵگری دروشمی علمانین.
١٣. لاوازی ئاستی هۆشیاری هاوڵاتیان بە تایبەتی ژنان سەبارەت بە گرنگی پرۆسەی سیاسی و بڕیارسازی، وایکردووە کەمترین ڕێژەی ژنان بە دەنگی خۆیان بگەنە ناوەندی بڕیاردان، بۆیە کۆتا وەک فاکتەرێکی چارەسەری کاتی یەکلاکەرەوە لە کوردستاندا ڕۆڵی خۆی بینیوە بۆ گەیاندنی ژنان بە ناوەندی دەسەڵات.
١٤. ڕێژەی ژنان لە نێوەندی دەسەڵاتی دادوەریدا کەمترە لە رێژەی پیاوان.

پێشنیار و راسپاردە
١. کارکردن بۆ سەربەخۆبوونی دامەزراوەکانی (یاسادانان، جێبەجێکردن و دادوەری) گرنگ و پێویستن.
٢. زیادکردنی سستمی کۆتا لە نێوەندی دەسەڵاتی یاسادانان (پەرلەمان)، جێبەجێکردن، دادوەری و حزبە سیاسیەکان، بەشێوەیەک هاوسەنگی نێوان رەگەزەکان بەرجەستە بکات، بە مەرجێک لەسەر بنەمای پسپۆری وشارەزایی بێت. دوور لە ئەولەویەتدان بە لایەنی حزبی کەسەکان.
٣. کارکردنی ژنان لەسەرخۆیان بەمەبەستی بەهێزکردنی تواناکانیان و زیادکردنی هۆشمەندیان لەمەڕ گرنگی و کاریگەری بەشداریان لە پرۆسەی بڕیارسازیدا.
٤. بایەخدان بە خولی جۆراوجۆر بۆ سەرجەم نێوەندەکانی کارکردن بە تایبەت لە چوارچێوەی حزبە سیاسییەکاندا بۆ هەردوو ڕەگەز، بە مەبەستی هۆشیارکردنەوە و بەهێزکردنی تواناکانیان بۆ بەڕێوەبردن و حوکمڕانی.
٥. هۆشیارکردنەوەی هاوڵاتیان بەگشتی لە رێی جۆربەجۆرەوە، بە تایبەت لە نێوەندی سستمی پەروەردەدا سەبارەت بە گرنگی بەشداری ژنان لە کایە سیاسی و ناوەندە بڕیارسازییەکاندا.
٦. کارکردن بە بیروباوەڕی هاوسەرۆکی لە حزبەکاندا بۆ ڕەخساندنی دەرفەت لەبەردەم ژنانی بەتوانا تا  ببنە سەرۆکی حزب.
٧. سەربەخۆبوونی کەناڵەکانی راگەیاندن بۆ ئەوەی رۆڵی کاریگەری خۆیان بگێڕن بۆ پێشخستنی کۆمەڵ و هاوڵاتیان تا بتوانن ببنە دەسەڵاتی چوارەم لە کۆمەڵدا.
٨. کارکردنی رێکخراوەکانی ژنان بە شێوەیەکی یەکگرتوو، بەتایبەت ژنانی نێو ناوەندەکانی دەسەڵات و بڕیاردان لە شێوەی کوتلەیەکی ژناندا، بەشێوەیەک داکۆکیکردنیان بۆ بەرژەوەندییەکانی مەسەلەی ژنان ببێتە ئەولەویەتیان پێش حزبەکانیان.

سەرچاوەکان:
1. پیگەی ژن لە ناوەندەکانی بڕیاری ئەحزابی کوردی، ڕێکخراوی گەشەپێدانی مرۆیی، ٢٠١١.
2. پرۆگرام و پەیڕەوی ناوخۆی پارتی دیموکراتی کوردستان، کۆنگرەی سیانزەیەم، هەولێر،
٢٠١٠
3. پەیڕەو و پرۆگرامی یەکێتی نیشتمانی کوردستان، کۆنگرەی سێیەم، سلێمانی، ٢٠١٠.
4. . پرۆگرام و پێڕەوی ناوخۆی پەسەندکراوی کۆنگرەی شەشەمی یەکگرتووی ئیسلامی کوردستان، ٢٠١٢.    
5. پەیڕەوی نێوخۆی کۆمەڵی ئیسلامیی کوردستانعێراق،٢٠١٠.
6. توندوتیژی وەزیفی دژی ژنان لە فەرمانگە حکومییەکاندا، کنێر عەبدوڵڵا.
7. د. علی اکبر امینی، اپر فرهنگ سیاسی بر مشارکت سیاسی ژنان و دانشجویان، مجلە سیاسی اقتسادی، تهران، شمارە ٣٨٢، بهار ٠٩٣١
8. د.حوجەتولای ئەیوبی، سەرهەڵدان وبەردەوامی حزبە سیاسییەکان لە ڕۆژئاوادا، هەولێر، ٢٠٠٧.
9. د. شعبان تاهر اسود، علم الاجتماع السیاسی، بغداد.١٩٩٢.
10. د.حسین بشیریە، کتێبی کۆمەڵناسی سیاسیدا جامعە شناسی سیاسی( نقش نیروهای اجتماعی در زندگی سیاسی) تهران نشر گستر، ١٣٧٤.
11. دەستوری ناوخۆی بزوتنەوەی گۆڕان، ٢٠١٣.
12. گۆڤاری هەڵبژارن ژ. ٢٩ کانونی دووەمی ٢٠١٣.
13. مرکز مساواە المراءە http:www.c-we.orgarshow.art.][asp?aid=205035 ڕۆژی سەردان ٥٩٢٠١٥.
 
چاوى خه‌ڵك/ تایبه‌ت


PM:02:20:24/06/2016




ئه‌م بابه‌ته 596 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌