د.نه‌زه‌ند: میدیای کوردی زۆرجار بۆتە هۆکاری دروستبوونی دژایەتی لەناو رای گشتیدا به‌رامبه‌ر به‌پرسه‌کانی ژنان

زۆرجار دەوترێت میدیاى کوردى لەسەردەمى ئەمرۆى گۆرانگارییە کۆمەلایەتییەکاندا نەیتوانیوە میدیاییەکى بەرپرس بێت لەئاست چۆنییەتى مامەڵەکردن بەرامبەر بەپرسە کۆمەلایەتییەکان بەگشتى  وپرسەکانى ژنان وجێندەر بەشێوەیەکى تایبەت..یاخود هەر لەلایەن ژنانى نێو میدیا خۆیانەوە هەندێک جار باس لەوەدەکرێـت زاڵبوونى ئەقڵییەتى نێرانەى پیاوسالاردا لەنێودەزگا میدیاییەکاندا رەخسێنەرى فەزایەکى لەباربووە بۆ دووبارە بەرهەمهێنانەوەى  کولتورى توندوتیژى وبەکاڵاکردنى سێکسى ژنان ولەو رووەشەوە ئیبرازکردنى وێنایەکى نەرێنیى ژن لەناو کۆمەلگاو راى گشتیدا.
نەزەند بەگیخانى نووسەرو مامۆستاى زانکۆ لەوڵاتى بەریتانیا، له‌دیمانه‌یه‌کی تایبەت بەماڵپەرى " چاوى خەڵک" جەخت لەوەدەکاتەوە ،" میدیاى کوردى نەک هەرنەیتوانیوە هاوکاری ژنان ومافەکانیان بێت، بەڵکو لەزۆر حالەتیشدا بۆتە هۆکارى دروستبوونى دژایەتى ودوژمنکارى لەناو راى گشتیدا  بەرامبەر بەپرسەکانى ژنان"، بەمشێوەیەش وەلامى پرسیارەکانى داینەوە:

*پیناسه‌ى نه‌زه‌ند به‌گیخانى بۆمیدیاى کوردى له‌سه‌رده‌مى ئێستاى کارى میدیایى وگۆرانکارییه‌ کۆمه‌لایه‌تییه‌کاندا چۆنه‌؟
ـ لەوەڵامی پرسیارەکانت، من وەکوژنێکی ئازاد وسەربەخۆ وهه‌روه‌ها توێژەرێکی ئەکادیمی دێمەگۆ، لێرەدا گوتارێکی رەخنەگرانە دەخەمە روو دەربارەی میدیای کوردی، رەخنەیەکی مەوزوعی وپاڵپشت بە فاکت ومەعریفە. هیوادارم هاوکاروهاوڕێکانم لە دەزگاکانی میدیا زویرنەبن ورەخنەکەم قبوڵ بکەن و وەک دڵسۆزی بۆچاککردنی دۆخی میدیا بیخوێننەوە نەک لێکدانەوەی سیاسی و حیزبییانەی بۆبکەن.
من دەزانم کارکردن لە میدیا لە کوردستان ولەناو کۆمەڵگەی کوردی ئاسان نییە ومیدیاکار هەمیشە بەرەوڕووی کۆمەڵێ تەحەدای سیاسی وکۆمەڵایەتی وکولتوری وئابووری دەبێتەوە. بە رای من میدیای کوردی لە دۆخی سیاسیی کوردستان جیاناکرێتەوە واتە هەروەکو دۆخی سیاسی، میدیای کوردی لاوازە و بێ ستراتیژ وبێ رووانین وبێ بناغەی پتەوی فیکری و مەعریفییە. لەگەڵ دەرکەوتنی میدیای ''سەربەخۆ''ش لە باشوری کوردستان ژنانی ئازادیخواز هیوایەکیان لادروست بوو وچاوەڕوانییان زۆربوو لە میدیا کەپشتگیرییان لێ بکات وهاوکاریان بێت، بەڵام بەداخەوە واقیعی میدیا نائومێدی کردین، ئەمەش لە دوو رووەوە: یەکه‌م لە رووی روماڵکردنی پرسی ژنان و دیاردە کۆمەڵایەتییەکان، دووه‌میش لە رووی نوێنەرایەتیکردنی ژنان لەناو دەزگا وکەنالەکانی میدیادا.
پێش پێناسەکردنی میدیای کوردیش دەمەوێ ئەوە بڵێم کە لەم سەردەمەی جیهانگیریدا میدیا لە هەموو جیهان لە دۆخێکی هەستیار دایە وبەرەو ئاراستەیەکی نادڵنیا ومەترسیدار دەڕوات. دیارە میدیا هەمیشە ئامرازێکی بەهێز بووە نەک تەنیا بۆ گەیاندنی زانیاری، بەڵکو بۆ دروستکردنی رای گشتی وپاڵپشتی لە پرۆسەی دیموکراسی لە پێناوی پاراستنی بەرژەوەندیی گشتیی جەماوەر ومافەکانیان. سیستەمی نیولیبرالیزم لە سەدەی بیست و یەکدا گەیشتۆتە ئاستێکی ترسناک ومیدیاش وەکو دەسەڵاتەکانی دیکە بەها نیۆلیبرالییەکان بەرهەم دێنێتەوە. ئەم سیستەمە میدیا ومیدیاکارانی خستۆتە ناو پارادۆکسێکی سەختەوە، واتە ئەوبەهایانەی کەمیدیاکار داکۆکییان لێدەکات، هەرخۆی لە کاری میدیایی بەرهەمی دێنێتەوە. ئەم قۆناغە بەسەردەمی جەنگی میدیا ناسراوەو لەسەر ئاستی جیهانیش میدیا بۆتە چەکێک ولەلایەن گروپ ولایەن ودەستەی جیاجیا بەکاردەهێنرێ بۆهەڵگیرساندنی شۆڕش وجەنگ وبەریەککەوتنی لایەنەکان. بۆ نموونە: شۆڕشی پرتەقاڵی لە کرواتیا وشۆڕشی چەتر لە هۆنگ کۆنگ هاوتا لەگەڵ ''شۆڕشەکانی'' بەناو بەهاری عەرەبی رۆلی میدیا لەم بزووتنەوانەدا کاریگەر وکێشەئامێز بووە و زۆرجاریش لەودۆخە پارادۆکسییەوە بۆتە مایەی نیگەرانی وتوندوتیژی لەناو کۆمەڵگە. میدیای کوردیش سەرەڕای  کەموکوڕی لە زۆر رووەوە رۆلی خۆی بینیوە وهەوڵی داوە وەکو دەسەڵاتی چوارەم خۆی بسەپێنێ بەڵام بە پێی تویژینەوە ئەکادیمییەکان دەردەکەوێ کە رۆلەکەی کێشەئامێز بووە. یەکەم خاسیەتیش کە میدیای کوردی پێدەناسرێتەوە خاسیەتی پیاوسالارییە واتە دەسەڵاتزاڵیی پیاوانە ولەپەراوێزنانی ژن وپرسەکانیان. پیاو هەروەکو چۆن لە خەیاڵی گشتیی کۆمەڵگەدا وەکو چەقی بوون و گەردوون وەکو جەوهەر دەبینرێ و مامەڵەی لەگەڵ دەکرێت، لە کایەی میدیاشدا بەهەمان شێوەیە ئەم خاسیەتە تۆختر بۆتەوە. میدیا لە کوردستان سەربەخۆ نییە و  لە رووی مێژووییەوە هەر لەسەرەتای دروستبوونیەوە لەناو خودی بزووتنەوەی ناسیۆنالیستی و سیاسیی کوردی لەدایکبووە. لەگەڵ سەدەی بیست ویەکیشدا میدیایەک سەریهەڵدا کە لە دەرەوەی بازنەی رێکخراوە سیاسییەکان بوو وخۆی وەکو میدیای ''سەربەخۆ'' پێناسە دەکرد. چەمکی سەربەخۆیی لە کوردستان پێناسەیەکی تایبەت و کێشەئامێزی بۆ دەکرێ؛ مەبەست لە سەربەخۆیی چ لە لایەن دەزگاکانی میدیا وچ لە لایەن رێکخراوە ناحکومییەکانەوە واتای ئەوە دەگەیەنێ کە راستەوخۆ سەر بە هیچ حیزبێک نەبی ونەبیتە ئۆرگانی راگەیاندنی لایەنێکی سیاسیی دیاریکراو، بەڵام  بە پێی سەرنج و توێژینەوەی ئێمە هیچ کام لەو کەنالانە لە رووی تەحریری ولە رووی ئابووریشەوە بە تەواوی سەربەخۆ نەبوون. واتە ئەگەر راستەوخۆ وەکو ئۆرگانی راگەیاندنی حیزبێک (نمونەی خەبات و کوردستانی نوێ) کاریان نەکردبێ، ئەوە بەشێوەیەکی ناڕاستەوخۆ لەگەڵ حیزبێکی کوردستان یا سەرکردەیەکی سیاسیی دەستڕۆیشتوو لە پەیوەندیدا بوون و بەرژەوەندیی ئەوحیزبە یا ئەو کەسایەتییەیان پاراستووە ئەمە ئاسایی نییە!
دیارە زۆر ئاساییە ئەگەر دەزگاکانی میدیا وەکو هەررێکخراوەیەکی کۆمەڵگەی مەدەنی بە پێی یاسا لە لایەن حکومەتەوە یارمەتی دارایی بدرێن، بەڵام ئەوەی ئاسایی نییە، ئەوەیە کە لە رووی تەحریرییەوە پرۆگرام و مەرامی سیاسی حیزب و دەسەڵات بەرجەستە بکەن. جا ئەگەر ئەو حیزبەی میدیا پشتگیری لێ دەکات ئۆپۆزیسیۆنیش بێت بەرای من دەبێ میدیاکار هەمیشە لە رووانگەیەکی رەخنەئامێزەوە مامەڵەی لەگەڵ بکات ورەخنەگرانە چالاکی وئایدیۆلۆژیاو پرۆگرامی سیاسی روماڵ بکات، چونکە ئەقلی سیاسی وپێکهاتەی حیزبی لە کوردستان نەگەیشتۆتە ئاستێکی باڵا کە بەرجەستەی ئازادی و یەکسانیی ژن و پیاو بکات. بۆیە بە رای من وبە پێی پێوەری راگەیاندنی جیهانیش میدیا دەبێ بێ لایەن بێت، ئەگەر لایەنگیریش بێت ئەوە دەبێ لە پێناوی پێشخستنی کۆمەڵگە وپرۆسەی ''دیموکراسی''دا لایەنگیریی چینی چەوساوە وپەراوێزخراوان بکات. لایەنگیریی ستراتیژیی جێندەریی ژنانی ئازادیخواز وکاری جۆری وبەها مرۆڤایەتییەکان بکات لە دەرەوەی پروپاگەندەی سیاسی وبەرژەوەندیی حیزبی و ناوچەگەرێتی.

*ئه‌گه‌ر سه‌رنجێکى دۆخى ئێستاى میدیاى کوردى بده‌ین به‌تایبه‌ت له‌وبه‌شه‌ى که‌په‌یوه‌ندى به‌رۆماڵکردنى پرسه‌ کۆمه‌لایه‌تییه‌ هه‌ستیاره‌کانه‌وه‌ هه‌یه‌ وه‌کو پرسه‌کانى ژن به‌شیوه‌یه‌کى تایبه‌ت .. ده‌کرێت بپرسین میدیا لێره‌دا چ رۆلێکى گێراوه‌ وتاچه‌ند توانێوێتى میدیایه‌کى به‌رپرس بیت له‌ئاست هه‌ستیارى ئه‌ودۆسییه‌یه‌دا ؟.

ـ ئەوەی من سەرنجم داوە ئەوەیە کە میدیا نەیتوانیوە بەشێوەیەکی بەرپرسانە مامەڵە لەگەل پرسە جێندەرییەکان وبابەتە هەستیارە کۆمەڵایەتییەکان بکات. کەواتە نەیتوانیوە ببێتە هاوکارێکی بێلایەن وبەهێزی بزووتنەوەی ژنان لە شکاندنی تابوەکان ودروستکردنی بیرورای پۆزەتیڤ دەربارەی پرسی ژنان لەناو رای گشتیدا. ئەوە جگە لەوەی کە میدیایەکی پۆپیولەر (جەماوەری) مان هەیە کە بۆ بەدەستهێنانی جەماوەر وکلیکی زۆر ولایک و شێیرکردن، زیاتر فۆکەسی خستۆتە سەر جەستە و لەش ولاری ژن و وەکو کاڵا و ئامرازێکی سێکسی وبۆ چێژی پیاو مامەڵەی لەگەڵ دەکات، هەروەها لە جیاتی گرنگیدان بە کار وچالاکی وداهێنانی ژنانی کورد بەشێوەیەکی مەوزوعی، میدیا زیاتر گرنگی داوە بە زەقکردنەوەی لایەنە نێگەتیڤەکانی ژنان و زەقکردنەوەی ''لاوازی'' و ''بێدەسەڵاتی'' و دابەشبوونییان، ئەمەش واتە بەرهەمهێنانەوەی بەها تەقلیدییەکان، بەرهەمهێنانەوەی بیروباوەڕی باو ونەشیاو دەربارەی ژن لەناو رای گشتیدا.
میدیا دەبوایە هەرلەسەرەتاوە ببێتە لایەنگیریی بزووتنەوەی ژنان. بزووتنەوەی ژنان لە کوردستان پێویستی بە پشتگیریی میدیا هەبووە؛ ئەو بزووتنەوەیە مێژوویەکی دوورودرێژی نییە ولە رووی سیاسی وکۆمەڵایەتییەوە خاوەنی پشتگیری و بنەمایەکی بەهێز نییە هەروەها لەبەرئەوەی بزووتنەوەی ژنان تەحەدای بەها ونۆرمە کولتورییەکان دەکات ئەو بەهایانەی بایەخییان هەیە لەناو رای گشتی، واتە تەحەددای دیفاکتۆی کۆمەڵایەتی دەکات (بۆ نموونە وەک چەمکی شەرەف وئازادیی ژن و پرسی یەکسانیی جێندەری ورەتکردنەوەی شەریعەی ئیسلامی وەکو بنچینەی یاسا) ئەوە لە دۆخێکی ناسکدایە وجەماوەری نییە ولەناو خەڵک دژایەتیش دەکرێت. بۆیە پێویستی بە هاوکاریی میدیا هەیە بۆئەوەی لەناو رای گشتی جێی خۆی بکاتەوە وکەمتر بەرەوڕووی تانە و تۆمەتباری ببێتەوە وبتوانێ گۆڕانکاری کۆمەڵایەتی بەرپا بکات. به‌لام  بەداخەوە میدیا نەک هەرنەیتوانیوە هاوکاریی ژنان ومافەکانیان بێت، بەڵکو لە زۆر حالەتدا بۆتە هۆکاری دروستبوونی دژایەتی ودوژمنکاری لەناو رای گشتی بۆپرسی ژنان، چونکە روماڵکردنی نەرێنی (نێگەتیڤ) ودووبارەکردنەوەی بەردەوامی وزەقکردنەوەی توندوتیژی دەبێتە هۆی ئەوەی کە ئەوپرسە لەناو رای گشتیدا بە خراپی وێنابکرێ .
بە پێی توێژینەوەیەکمان کەلەگەڵ سەنتەری جێندەر وتوندوتیژیی زانکۆی سلێمانی ئەنجام دراوە، دەردەکەوێ کە ئەم بارودۆخە بۆتە هۆی ئەوەی ژنان بکەونە دۆخێکی ناسک وهەستیار ونەشیاوەوە و بۆ بەدەستهێنانی پشتگیری ورای پۆزەتیڤی میدیاکان. لەم دۆخە ناسکەدا زۆر لە ژنان ورێکخراوەکانیان هەوڵیان داوە خۆیان لە رۆژنامەنووس ومیدیاکاران نزیک بکەنەوە بۆئەوەی خۆیان وچالاکییەکانیان روماڵ بکرێن وگرنگیان پێ بدرێت. ئەم خۆنزیکردنەوەیەش هەندێ جار لەسەرحیسابی ماف وکەرامەتی ئەو ژنانە بووە پێشێڵکاری و هەراسانکاریی تێدا بەکارهاتووە. لەمەش ترسناکترئەوەیە کە جۆری کاروچالاکییەکان لێرەدا گرنگ نەبووە، بەڵکو تاچەند تۆ لەودەستەیە یا لەوکەنالەی میدیا ولەو رۆژنامەنووس و سەرنووسەرانە نزیکیت، ئەمە بۆتە سەنگی مەحەک نەک گرنگی وگەورەیی کارەکانیان ئەمە لەلایەک. لە لایەکی دیکەوە، ئەم دۆخە بۆتە مایەی دروستبوونی بەربەرەکانێ ومونافەسە لە نێوان رێکخراوەکانی ژنان ونوێنەرەکانیان لەسەر ئەوەی کامەیان زۆرترین بەشی لە روماڵی میدیا بەردەکەوێ! ئەمە ئەوخاسیەتە نیولیبرالییە ترسناکەیە کە میدیای ئازاد وژنانی یەکسانیخواز دژی دەجەنگن، کەچی نائاگایانە بەرهەمی دێننەوە. ئەو ژنانەی ئەویارییە ناکەن دەخرێنە دەرەوەی بازنەی تەسکی میدیاکان، جا چەند چالاک بن وکاری جۆری و پڕبایەخ بکەن لەبەرئەوەی ئەوپەیوەندییانەیان نییە کاروچالاکییەکانیان روماڵ ناکرێن. ئەمەش نەک هەر لێدانە لەو ژنانە، بەڵکو لێدانە لە کاری باش ونەوعی لەسەر حیسابی مەحسوبییەت وخزم خزمێنە وشارچیێتی وحیزبایەتی .... هتد. گومانی تێدا نییە کە ئەمانەش بەرهەمهێنانەوەی هەمان سیاسەتی حیزبەکانە کەخەڵکیان وابەستەی خۆیان دەکرد بۆ ئەوەی پێیانەوە بنووسێن و دابەشیان کردوون لە نێوان دڵسۆزی و بوون بە ئەندامیان. میدیا نەدەبوایە خۆی بخاتە ناو ئەم یارییە ناشیرینەی حیزبایەتییەوە، به‌لکو دەبوایە لەسەرووی ئەم دۆخەوە بێت وجوانتر وزیرەکانە وستراتیژییانەترمامەڵەی لەگەڵ دۆخەکە کردبا. دەزانی زۆرجار لە چاوپێکەوتنەکانمان گوێمان لێبووە دەڵێن دەزگای حیزبی و دەزگای میدیا لە کوردستان جیاوازییەکی زۆریان نییە ئەمە ترسناکە، بەڵام رای زۆر کەسیشە لە کوردستان.
بە کورتی روماڵکردنێکی پۆزەتیڤی پرسی ژن زۆرهاوکاری ژنان و پرسی ئازادی و یەکسانیی جێندەری دەکات، هاوکارییان دەکات لە بەدەستهێنانی شەرعییەت لەناورای گشتیدا ولە دروستبوونی هاوکاری وپشتگیری لەناوجەماوەردا. ئەمەش دەبێتە هۆی بەهێزبوونی ئەو بزووتنەوانە وکاریگەرییەکی پۆزەتیڤ بۆگۆڕانکاری و چاکسازیی کۆمەڵایەتی بۆ گۆڕانکارییەکی بنەڕەتی کۆمەڵایەتی کە تەنها بە شۆڕشی سیاسی نایەتە دی ودەبێت کاری لەسەر بکرێت. میدیای ئازاد و بەرپرس وبێلایەن دەتوانێ ئەوکارە بکات دەتوانێت رێگرییەکانی بەردەم بەشداریی جەماوەری لەم بزووتنەوانە لابدات وهانی خەڵک بدات بۆبەشدارییەکی کاریگەرانە بۆبەرەنگاربوونەوەی دیفاکتۆی کۆمەڵایەتی. دیارە میدیا لەسەرمافی مرۆڤ وبەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی رۆلی داکۆکیکاری بینیوە، بەڵام مافی ژنی لەم مافە گشتییانەی مرۆڤدا جیاکردۆتەوە.

*تیشک خستنه‌سه‌ر پرسه‌ هه‌ستیاره‌کانى ژنان وه‌کو فره‌ژنى،ژنکوژى وهه‌روه‌ها پیگه‌ى ژن له‌ناوه‌ندى بریارى سیاسیدا له‌گه‌رمترین ئه‌و دۆسییانه‌ن که‌ له‌هه‌ندێک بۆنه‌ى تایبه‌ت دا ده‌بنه‌ ته‌وه‌رى گفتوگۆیه‌کى گه‌رمى زۆرێک له‌میدیا وراگه‌یاندنه‌کان ،به‌ڵام سه‌ره‌راى ئه‌وه‌ش تاوه‌کو ئێستا میدیا نه‌یتوانێوه‌ ببێته‌ به‌شێک له‌چاره‌سه‌ر بۆئه‌و گرفتانه‌..ئه‌م خاڵه‌ چۆن شێده‌که‌یته‌وه‌؟
ـ دۆزینەوەی چارەسەر ئەرکی میدیا نییە، ئەوە دەسەڵاتی سیاسییە کە دەبێت لەرێگای ستراتیژ ویاساکانەوە چارەسەری ئەوکێشانە بکات.. ئەو پرسانەی ئاماژەت بۆکردوون  کێشەی گەورەی کۆمەڵایەتی وبەشێکن لە کولتور لەبەرئەوەی پەیوەندیدارن بە ژن بە شەرەف کە لەناو جەستە وسێکسوالیتی ژندا کۆکراوەتەوە، پەیوەندیدارن بە پرسی ئازادی و یەکسانییەوە کە قبوڵکراون لەناو رای گشتیدا. بۆ نموونە ژنکوژی بە بیانووی شەڕەف رەگی لە کۆدی بێدەنگی و ترس وشاراوەیی وتۆقاندا داکوتاوە زۆربەی خەڵک بە میدیاکارانیشەوە وەکو جۆرێک لە کولتور قبوڵییانە و ئامادەییان تێدا نییە نەک هەرتەنیا قسەی لەسەربکەن وبیخەنە ژێرپرسیار ورەخنەی لێ بگرن، بەڵکو پاکانەشی بۆدەکەن. نموونەمان زۆرە لەم بارەیەوە!  بێگەرد قەڵاتی کە ژنە رۆژنامەنووس و شاعیر وخاوەنی دیوانی شیعری بوو کێ بەرگری لێ کرد ولە جاددە خۆپیشاندانی کرد؟ ئەو سەرنووسەر و رۆژنامەنووسانەی کە بەرگری لە ئازادیی رادەربڕین دەکەن؟ لەبەرئەوەی بێگەرد قەڵاتی بەدەستی مێردەکەی کوژرا نەک بە دەستی لایەنێکی حیزبی، ئەوە نەک هەرمیدیاکاران و سەرنووسەری میدیا بەناو سەربەخۆکان داکۆکییان لێنەکرد ونەیانخستە ناو قالبی ئازادیی تاک و ئازایی رادەربڕینەوە، بەڵکو رۆژی دوای کوشتنەکەی چاوپێکەوتنیان لەگەڵ بکوژەکەی کرد وبوونە زمانحاڵی پیاوەکە کە شەرعییەتی دا بە کوشتنەکە وخستییە قالبی شەڕەف و نامووسەوە. ئەگەر ئێمە بە بێ یاری سیاسی داکۆکی لە مافی مرۆڤ بکەین بە ژن وپیاوەوە، نابێ جیاوازی بکەین لە نێوان بێگەرد قەڵاتی وسەردەشت عوسمان و سۆران مامە و کاوە گەرمیانی. ئەمانە هەمووی کوشتنن ودەبێ ئیدانە بکرێن، بەڵام کە کوشتنی بێگەرد شەرعییەتی پێدەدرێ وهی سەردەشت وکاوە وسۆران ئیبراز دەکرێ، ئەمە ئەوە دەگەیەنێ کە ژن و مافە مرۆڤایەتییەکانی ژنان هیچ بەهایەکییان نییە لەلای ئەوکەنال ومیدیاکارانە کە بە حەقیقی داکۆکیکاری مافی مرۆڤ نین، بەڵکو داکۆکیکاری بەهای پیاوسالارین و مەسەلەکەش وەکو یارییەکی سیاسی بەکار دەهێنن.. لە نموونەی بێگەرد قەڵات-ییشەوە، دەتوانین بڵێین کە میدیا نەک هەردەتوانێ جۆرێک لە هێستریا دروست بکات دەربارەی هەندێ پرس، بەڵکو پیرۆزیی شەرەف وەکو بەشێکی جیانەکراوە لە جەستە وسێکسوالیتی ژن دەپارێزێ وپاکانە بۆکوشتن وتوندوتیژی بە بیانووی شەڕەف دەکات. بۆیە دەڵێم ئەگەر میدیاکارو سەرنووسەرەکان هۆشیار نەبن وبەشێوەیەکی بەرپرسانە مامەڵە لەگەڵ پرسی جێندەری و مافی مرۆڤ بە گشتی (نەک تەنیا مافی پیاو) نەکەن ئەوە ناتوانن رۆلی خۆیان بە باشی بگێڕن وتەنانەت دەبنە هۆی دروستبوونی رەگەزپەرستی ومیزۆجینی (یایدیۆلۆژیای دژە ژن) ودووبەرەکیی ولێکترازانی سیاسی وکۆمەڵایەتیی زیاتر. بە رای من پێویستە میدیا بەبێ مەحسوبیەت وجیاکاری و وخزم خزمێنە وحیبزبایەتی ببێتە زمانحاڵێکی بێلایەن و مەوزوعیانەی هەموو ئەو ژن و پیاوانەی کە مافیان پێشێڵ دەکرێ و هەموو ئەوانەی کە بەرەنگاری ئەودیفاکتۆ کۆمەڵایەتی وسیاسییە دەبنەوە ولە ئەنجامدا دەکەونە بەرهەڕەشەی لێدان وکوشتن ناویان دەزڕێت وژیانیان دەکەوێتە مەترسییەوە. بە دڵنیاییەوە روماڵی پۆزەتیڤی میدیا رەنگدانەوەی پۆزەتیڤی دەبێت. بۆ نموونە، لە رابردوو هەندێ لە کەنالەکانی وەکو ئاوێنە وهاوڵاتی کاریان لەسەر پرسی خەتەنەکردن کرد، بە پێی توێژینەوەکانمان ئەو کارەیان کاریگەرییەکی باش و پۆزەتیڤی هەبوو، دەبوایە ئەمە بەردەوام بێت و تەواوی پرسەکان بگرێتەوە. دیارە لێرەدا رۆلی میدیا هەر ئەوە نییە کە زانیاریی راست دەربارەی کێشەکان بگەیەنێ، بەڵکو پێویستە رەخنەگرانە پرسەکان ئاراستە بکات وبە رای گشتییان بناسێنێ بە پشتبەستن بە داتا وتوێژینەوە زانستی و دروست و ئەکادیمییەکان باس لە کاریگەرییە نێگەتیڤەکان بۆسەر تەندروستی گشتی بکات، داتاکان راڤە بکات وفشار دروست بکات لەسەر دەسەڵاتی سیاسی وئاینی وکولتوری لە پێناوی چاککردنی دۆخەکە ودروستکردنی گۆڕانکاری و پێشکەوتن. بەڵام بەداخەوە، میدیا لە کوردستان زۆر کەم خۆی لەم پرسانە نزیک کردۆتەوە وئەوەی کە زیاتر ئیبراز کراوە پرسی توندوتیژی بووە بە بێ قوڵبوونەوە لە هۆکار وکاریگەرییەکان، لە خستنەڕووی گوتارێکی زانستی ورەخنەگرانە کە بنەمای دیفاکتۆی کۆمەلایەتی هەڵوەشێنێتەوە. بە رای من هۆکاری ئەمە بە پلەی یەکەم لەوەوە دێت کە میدیاکار ورۆژنامەنووسان ستراتیژییەتیی جێندەریان نییە و خاوەنی رێنومایی وکۆدی ئێتیکی نین بۆ رۆماڵکردنی پرسە جێندەرییەکان؛ ئەوان دیفاکتۆی کۆمەڵایەتی ناخەنە ژێر پرسیارەوە، بۆیە بەشێوەیەکی ئاگایانە یا نائاگایانە کۆد ونۆرمە جێندەرییەکان بەرهەم دێننەوە، برەو بە کولتوری بنەماڵەچیێتی وشارچیێتی وحیزبایەتی دەدەن، دەبنە مایەی لێکترازانی زیاترو دژایەتی بۆپرسی پێشکەوتوخوازانەی کۆمەڵگە. ئەمان بە پێی نۆرمی  سیاسی و کۆمەڵایەتی کاردەکەن، نەک بۆبەزاندنی ئەونۆرمانە وشکاندنی دیوارەکان ودابینکردنی پشتیوانی بۆ دیموکراسی وپاراستی بەها مرۆڤایەتییەکان بۆ ژن وپیاو بەدەر لەمەرامی حیزب و لایەنەکان. دیارە رۆلی میدیا لە کۆمەڵگەیەکی داهێزراو ودابەشبوو وتوندوتیژی وەکو کوردستان رۆلێکی ئاسان نییە وچاوەڕوانییەکانیش لەم میدیایە زۆرە، هەندێ لە میدیاکاران هەوڵی خۆیان داوە وزۆریشیان بەوپەڕی دڵسۆزی وجدییەوە کاریان کردووە، بەڵام هۆشیاریی جێندەری ورۆشنبیرییان دیاری کراو بووە ونەیانتوانیوە سنورەکان ببەزێنن، دیفاکتۆی کۆمەڵایەتی بخەنە ژێرپرسیارەوە وببنە پاڵپشت بۆیەکسانی وئازادی بۆژن وپیاو.

*هه‌واڵى کوشتن وخوکوشتن وخۆسوتاندنى ژنان به‌شێکى به‌رچاوی فه‌زاى میدیاى کوردى داگیرکردووه‌ لیره‌شدا مه‌به‌ستم به‌شێوه‌یه‌کى دیاریکراو میدیاى ئه‌لیکترونییه‌.. بڵاوکردنه‌وه‌ى ئه‌وهه‌واڵانه‌ به‌وشێوازه‌ رۆماڵکرنه‌ که‌له‌ئێستادا هه‌یه‌ وهه‌ستى پێده‌کرێت چ کاریگه‌رى کۆمه‌لایه‌تى به‌رامبه‌ر به‌خودى ژن له‌کۆمه‌ڵگادا ده‌هێنێته‌ ئاراوه‌ ؟ توپێت وایه‌ له‌رۆماڵکردنى ئه‌وهه‌واڵانه‌دا راگه‌یاندن توانێویتى ژن وه‌کو قوربانى پێشانى کۆمه‌ڵگا بدات؟.
ـ توندوتیژی خاسیەتێکی سەرەکیی کۆمەڵگەی کوردییە، دیارە ئەمەش هۆکاری سیاسی و مێژوویی هەیە . من لێرە باسی ئەو هۆکارانە ناکەم. لە دوای راپەرین، نەک هەرمیدیا، بەڵکو رێکخراوەکانی ژنان وکەسانی چالاکوانان بەگشتی دەستیان کرد بە کارکردن بۆ ئاراستەکردنی پرسی توندوتیژی. ئەمە لە قۆناغێکدا زۆرگرنگ وپێویست بوو، بەڵام ئێستا کاتی بەخۆداچوونەوە وداڕشتنی ستراتیژییی نویێە. وەکو بەشێک لەم ستراتیژییە نوێیە، ژنانی چالاکوان دەبێ لە دایەلۆگ دابن لەگەڵ میدیا وپێکەوە کاربکەن بۆراهێنانی رۆژنامەنووسان ودروستکردنی هۆشیاری جێندەری وداڕشتنی کۆدی میدیایی بۆ روماڵکردنی پرسەکانی ژن بە گشتی وروماڵکردنی بابەتە کۆمەڵگەییەکان. روماڵکردنی ژن وەکو ئاکتەرو داهێنەر و خۆڕاگر و نووسەر و چالاکوان وسیاسی وپەرلەمانتێر، هتد ، نەک تەنیا وەکو جەستە وزەعیفە و قوربانی. ئەمەش دەبێ بە پێداچوونەوە بە روماڵی میدیاکان ورەخنەگرتن لە چۆنییەتی روماڵکردنەکە دەست پێ بکات؛ بۆ نموونە رەخنەگرتن لە ئەدای رۆژنامەنووسان و چۆنییەتی کارکردنیان. بە پێی توێژینەوەکانمان، جگە لە نەبوونی هۆشیاریی جێندەری جۆری رۆماڵکردنی میدیایی رەنگدانەوەی تەمبەڵی وناهۆشیارییە، میدیاکار ورۆژنامەنووسی کوردستان ناچن بەدواداچوون بکەن، تویژینەوەی بۆکەیسەکان بکەن لێکدانەوە وراڤەکاری بکەن. ئەوان تەنها لە زاری کەسێکەوە یا لەرێگای ئینتەرنێتەوە هەواڵەکە وەردەگرن و دەیگوازنەوە وزۆرجاریش توندوتیژییەکی پاسیڤ وناڕاستەوخۆ لەسەر سایکۆلۆژیی خوێنەر و گوێگر وبینەر بەرهەم دێننەوە.
 ژن لە رۆماڵکردنی میدیاکان وەکو قوربانی ولاواز وبێدەسەڵات و زۆرجاریش لاسار وێنا دەکرێ. جگە لەمە، ئەگەر ژنێک لە بازنەی داخراوی میدیاکان جێگای نەبووبێتەوە و خزم یان سەر بە لایەنێک نەبێت، ئەوە لە لایەن میدیاکانەوە لە پەراوێزنراوە. ئەمە لەئەنجامدا بۆتە هۆی بێدەنگکردنی ژنانی ئازا وچالاکوانان، واتە بەشێوەیەکی ناڕاستەوخۆ بۆتە کوشتنێکی سیمبۆلی ومەعنەویی ژنان. جیاوازی ئەم جۆرە کردارانە و کرداری حیزبێکی پیاوسالار لێرەدا چییە؟ چاوەڕوانیی هاوڵاتییان و ژنانی ئازادیخواز لە میدیا ئەوەبووە کە جیاوازبن لە دەسەڵاتی کۆمەڵایەتی وئایینی و بە ئەقلیەتیی حیزبی وعەشایری کارنەکەن. ئەو جۆرە روماڵکردنە ووێناکردنی ژن وەکو قوربانی ژنی جارێکی دیکە کردۆتەوە قوربانی وبێدەسەڵات  واتە ئەقلیەتی وپیاوسالاری ونۆرمە جێندەرییەکانی بەرهەم هێناوەتەوە. 

*بۆئه‌وه‌ى میدیاییه‌کى هاوسه‌نگ وکاریگه‌ر بۆنیات بنێین ده‌بێت چیبکه‌ین وله‌کۆێوه‌ ده‌ستى پێبکه‌ین به‌تایبه‌ت له‌سه‌رده‌مى ئێستادا که‌کۆمه‌ڵگا تاراده‌یه‌ک رووى له‌قۆناغى گواستنه‌وه‌ کردووه‌ له‌زۆرێک له‌بواره‌کاندا؟
ـ لە ئەنجامی ئەو توێژینەیەی لەم بارەیەوە بە هاوکاری زانکۆی بریستڵ وسەنتەری جێندەر و توندوتیژیی زانکۆی سلێمانی ئەنجاممان داوە، هەندێک راسپێریمان خستۆتە روو کە دەچنە قالبی وەڵامی ئەو پرسیارەوە. راسپێرییەکان بە کورتی بریتین لە: میدیا لە کورستان دەبێ ستراتیژییەتێکی روونی جیندەری هەبێ وەکو بەشێک لەم ستراتیژییەش کەنالەکانی میدیا پێویستیان بەهۆشیاریی جێندەری وکۆدی ئێتیکی هەیە بۆ روماڵکردنێکی دروستی پرسە جێندەرییەکان. ئەم کۆدەش پێویستە لەسەربنچینەی راوێژکاری و بە پێی پێوەرە جیهانییەکان دابڕێژرێ.  ئەگەر بەم شێوەیە رەفتار بکات، میدیا دەتوانێ رۆلێکی گرنگ ببینێ لەهۆشیارکردنەوەی رای گشتی دەربارەی پرسە کۆمەڵگەییەکان ورۆلی جێندەری ومەسەلەی یەکسانی وئازادی. لە رێگای ئەم هۆشیارییەوە میدیا دەبێ کاریگەریی لەسەر رای گشتی دابنێ وکاربکات بۆ ئەوەی بیرکردنەوە ورەفتاری خەڵک دەربارەی ژن وئازادی ومەسەلەی شەرەف و سێکسوالیتی بگۆڕێ. هەروەها بەرای من میدیا دەبێ خۆی بەدوور بگرێت لە ناوزڕاندنی ژنان و روماڵکردنێکی تەقلیدییانە کە برەو بە رای باو ونەشیاو وناپەسەند دەربارەی ژنان دەدات.  واتە خۆی بەدووربگرێت لە برەودان بە دیفاکتۆی کۆمەڵایەتی وبەردەوامیدان بە رای نێگەتیڤ و دژ بەرامبەر بە ژن. هەروەها میدیا پێویستە هاوسەنگی بپارێزێ وخۆی بەدوور بگرێ لە روماڵی وروژێنەر و سێکسی کە رای گشتی دەربارەی پرسی ژن بەلاڕێدا دەبات. جێبەجێکردنی ئەم راسپێرییانە پێویسستی بە تێگەیشتنێکی قووڵ ومەوزوعی هەیە لە پرس و پەیوەندییە جێندەرییەکان و لە دیفاکتۆی کۆمەڵایەتی و کوشتن وتوندوتیژی وچەمکی شەرەف وکاریگەرییە ناگەهانەکانیان لەسەر تەندروستی گشتیی جەماوەر. بۆ ئەمەش میدیای بەرپرس دەبێ لە پەیوەندییەکی هاوسەنگدا بێت لەگەڵ هەموو ئەو کەس و لایەن ودام و دەزگایانەی کار لەسەر پرسی ژن وپرسە کۆمەڵایەتییەکان دەکەن بە دام و دەزگا حکومییەکانیشەوە بۆ ئەوەی لە رووانین وتێگەیشتنێکی گشتگیرەوە گوتارێکی مەوزوعی وهاوسەنگ وبێلایەن دابڕێژێت لەبەرژەوەندیی پرسی ژن کە لە کۆتاییدا پرسی هەموو کۆمەڵگەیە بە ژن و پیاوەوە.

*ئێستا ژماره‌یه‌کى زۆر له‌مالپه‌رۆ ورۆژنامه‌و گۆڤارى کوردى هه‌ن که‌تایبه‌تن به‌پرسه‌کانى ژن له‌کومه‌ڵگادا،هه‌ر یه‌ک له‌وانه‌ش به‌پی ستراتیژیکی دیاریکراو تیشک ده‌خاته‌سه‌ر دۆسییه‌ی ژن له‌گۆمه‌لگای کوردیدا.. به‌رێزتان کارو چالاکییه‌کانى ئه‌وماڵپه‌رو گۆڤارانه‌ چۆن هه‌ڵده‌سه‌نگێنن به‌تایبه‌ت له‌باره‌ى رۆلیان له‌خزمه‌تکردنى زیاتر به‌مه‌سه‌له‌کانی ژنان وهه‌روه‌ها هه‌ستانه‌وه‌ى فیکریان له‌وبواره‌ جیاوازه‌کاندا؟

ـ بوونی رۆژنامە وبڵاوکراوەی تایبەت بە ژنان زۆرگرنگە . بیرمان نەچێت کە ئەوبڵاوکراوانەى لە دوای راپەرین (نموونەی یەکسانی، ژیانەوە، وارڤین، رێوان...)  رۆلی زۆریان هەبوو لەئیبرازکردنی پرسی ژن وقسەکردن لەسەر بابەتە جێندەرییە حەساسەکانی وەکو کوشتن بە بیانووی شەرەف وخەتەنەکردن. ئەمەش لەبوێری وئازایەتیی ئەوژنانەوە دێت کە لەپشتەوەی ئەوبڵاوکراوانە بوون. بەڵام بڵاکراوەکانی ژنان هاوچەشنی میدیا سەرەکییەکان دەبێ ستراتیژی ئێستایان بگۆڕن و تەجاوزی ئەو قۆناغە بکەن. لە لایەکی دیکەوە هەروەکو میدیا سەرەکییەکان، ئەو بڵاوکراوانە لە رووی پرۆفێشنالییەوە زۆربەهێزنەبوون وبەدەر نەبوون لە کەموکوڕی. جگە لەمە، ئێستا جۆرێک لە بڵاوکراوە هەن کە دەبێ بە چاوی رەخنەییەوە لێیان بڕوانین؛ لە کاتێکدا من لەگەڵ ئەوەدام کە گۆڤار ورۆژنامەی هەمەجۆرمان هەبێت و تەواوی پرسەکانی ژنان وجیندەر وپرسە کۆمەڵگەییەکان بوروژێنێت، دەربڕی راو خولیا و ئارەزووی گەنج وهەرزەکار وکەسانی سەرەوەی پەنجا وچین وتوێژەکان بێت ، بەڵام دەبێ بە هەموو شێوەیەک خۆمان بپارێزین لەبەکاڵاکردنی جەستەی ژن و لە بەرهەمهێنانەوەی بەهای سەرمایەداری و نیولیبرالیدا کە ژن تەنیا وەکو لەش ولار دەبینێ و لەم گۆشەنیگایەشەوە مامەڵەی لەگەڵ دەکات. ئەم خاڵەی دوایی، هەروەکو تەواوی پرسە جێندەرییەکان هۆشیاریی وتێگەیشتوویی پێویستە کە بەداخەوە لە کوردستان وەکو پێویست نییە.

* پرۆفایل:
* د.نەزەند بەگیخانی، نووسەرو مامۆستای زانکۆ له‌زانکۆی بریستڵ ـ به‌ریتانیا
*خاوه‌نی بروانامه‌ی دکتۆرا تایبەت بە ''وێنەی ژنی کورد لەناو ئەدەبییاتی ئەوروپی سەدەی نۆزدە وسەرەتای سەدەی بیستەم'' له‌زانکۆی سۆربۆنی فه‌ره‌نسی بەپلەی شەڕەفی باڵا لەسالی 1997.
*  بۆماوه‌ی 5 سال وه‌کو یەکەمین ژنه‌سەرنووسەری کوردی لە مانگنامه‌ی لومۆند دیپلۆماتیک ده‌ستبه‌کار بووه‌ (که ‌له‌ ئیستادا لەبەرکێشەی دارایی هەڵپەسێنرا).
*خاوه‌نی چه‌ندین دیوانی شیعرو کتێبی ئه‌کادیمی‌ وهه‌روه‌ها به‌رهه‌می چاپکراوه‌ به‌هه‌ریه‌ک له‌زمانه‌کانی کوردی وئینگلیزی وفه‌ره‌نسی، له‌وانه‌ش دیوانی دوێنێی سبه‌ینێ و ستایش و رەنگی خۆڵ و زەنگوڵی وتن. دوا کتێبی بە زمانی ئینگلیزییە و تایبەتە بە (توندوتیژی به‌بیانوی شه‌ره‌ف له‌کوردستانی عێراق وله‌ناو دیاسپۆرای کوردی له‌به‌ریتانیا کە لە حوزەیرانی پاربڵاوبۆتەوە .
* رۆلی هەبووە لە داڕشتنی ستراتیژیی نێودەوڵەتی بۆ بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی بە بیانووی شەرەف و لە چەندین کۆنفرانسی نێوده‌وله‌تی بەشداری کردووه‌ کە لەکۆتاییدا بوونەتە رێنومایی و کۆدی کارکردن لەسەر ئەم پرسانە، له‌وانه‌: کۆنفرانسی نێوده‌وله‌تی UN له‌په‌کین (1995)، ‌رێپێوانی جیهانیی ژنان له‌واشینتون (٢٠٠٠) وهه‌روه‌ها کۆنفرانسی نێودەوڵەتیی بۆ بەرەنگاربوونەی تاوان لەسەر بنەمای شەرەف ـ ‌سوید (2004)
*وەکو پسپۆڕ لەگەڵ هه‌ریه‌ک له‌ یوئێن ویمێن ویونامی وهه‌روه‌ها حکومەتی سویدی وسکۆتلەندیاردی بەریتانی و حکومەتی هەرێمی کوردستان کاری راوێژکاری کردووە.
لە هەرێمی کوردستان وەکو راوێژکاری نێودەوڵەتیی خوێندنی باڵاو جێندەر رۆلی هەبووە لە بناغەدانان و پێشخستنی پرسی جێندەر لە بواری ئەکادیمی ودامەزرێنەری سەنتەری خوێندنی جێندەر وتوندوتیژیی زانکۆی سلێمانییە، هەروەها لە رێگای نووسینی پڕۆپۆزەڵەوە بناغەی دروستکردنی سەنتەری جێندەری زانکۆی سۆران و ئەمریکی داڕشتووە.
* خاوه‌نی چه‌ندین خه‌لاتی کوردستانی و نێوده‌وله‌تییە له‌بواره‌کانی شیعرو یه‌کسانی جێنده‌ری وتاوانه‌کانی شه‌ره‌فپاریزی له‌وانه‌:  خەڵاتی ئێما هەمفریس بۆ چالاکی وخەباتی دژی تاوان بەبیانوی شەرەف (2000)، خەڵاتی فێمینی شیعری فەڕەنسی بەناوی سیمۆن لاندری (٢٠١٢)، خەڵاتی سەید ئیبراهیم بۆسەرجەم بەرهەمەکانی  (2009 )، هەروەها خەڵاتی یەکسانیی جێندەریی کوردستان (2015).
* دوا توێژینەوەی د. نەزەند بەگیخانی تایبەتە بە (وێنەی ژن لەناو میدیا لەکوردستان) کە بەهاوکاری سەنتەری خوێندنی جێندەرو توندوتیژی زانکۆی سلێمانی ئەنجامی داوە.
 
 
چاوى خەڵک/ ئەڤین له‌یلا




PM:10:21:23/06/2016




ئه‌م بابه‌ته 863 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌